Көптеген адамның жаңа бастамасы дүйсенбіде басталып, бейсенбіде аяқталып жатады. Мұның себебі ерік-жігердің әлсіздігінде емес, әдет қалыптастырудың психологиялық тетіктерін дұрыс қолданбауда. Кез келген жаңа дағдыны санаға күш түсірмей, күнделікті тұрмыстың ажырамас бөлшегіне айналдыру үшін шабытқа емес, жүйеге сүйену қажет.
Кішкентай қадамдардың шешуші күші
Бастаушылардың ең жиі жіберетін қателігі — бір күнде түбегейлі өзгеріп кетуге ұмтылу. «Күн сайын бір сағат кітап оқимын» немесе «таңертең он шақырым жүгіремін» деген секілді асқақ мақсаттар миды қорқытып, ішкі қарсылық туғызады. Керісінше, бастапқы кезеңде нәтижеден гөрі әрекеттің орындалу фактісі әлдеқайда маңызды.
Жаңа дағдыны бастағанда «екі минут ережесін» пайдаланған тиімді. Мысалы, кітаптың бір ғана бетін оқу, екі рет отырып-тұру немесе жұмыс үстелін бір минут жинау. Бұл соншалықты жеңіл көрінгенімен, миға жаңа әрекеттің қауіпсіз әрі ауыртпалықсыз екенін үйретеді. Әдет берік орныққан соң, оның көлемін біртіндеп арттыру ешқандай қиындық тудырмайды.
Дағдыны қалыптасқан күн тәртібіне телу
Жаңа әрекетке күн ішінен арнайы уақыт іздеу — оны орындамауға сылтау дайындаумен тең. Көп жағдайда «уақытым болғанда жасаймын» деген жоспар кешкі шаршау мен күйбең тірлікке жұтылып кетеді. Сондықтан жаңа әдетті бұрыннан автоматты түрде орындалатын тұрақты әрекеттің артына тіркеу керек.
Мұны дағдылар тізбегі әдісі деп атайды. Формуласы қарапайым: «Мен [үйреншікті әрекеттен] кейін [жаңа әдетті] орындаймын». Мысалы, «таңертең кофе қайнағанша бір стақан су ішемін» немесе «компьютерді өшірген соң ертеңгі күннің үш басты міндетін қағазға жазамын». Бұл тәсілде үйреншікті әрекет жаңа дағды үшін табиғи түрткі (триггер) қызметін атқарады.
Ортаны бейімдеу және кедергілерді жою
Адамның мінез-құлқы оны қоршаған ортаға тікелей тәуелді. Жақсы әдетті орындау үшін қосымша күш жұмсау керек болса, ми жеңіл жолды таңдайды. Керісінше, жағымды әрекеттің алдындағы кедергіні мейлінше азайтып, жағымсыз әдеттің алдына тосқауыл қою қажет.
Егер таңертең жаттығу жасауды көздесеңіз, спорт киімін түнде төсектің қасына дайындап қойыңыз. Ал телефонға телміруді азайтқыңыз келсе, оны жұмыс кезінде басқа бөлмеге қалдырыңыз. Қажетті құралды қол созым жерде ұстау және зиянды нәрсені көзден таса ету — ерік-жігерді үнемдеудің ең сенімді тәсілі.
Мотивацияға емес, тұрақтылыққа сену
Мотивация — құбылмалы сезім, ол бүгін шарықтап тұрса, ертең мүлдем жоқ болуы мүмкін. Жаңа өмір салтын тек жақсы көңіл-күймен байланыстыру сәтсіздікке ұрындырады. Әдеттің нағыз құндылығы оны құлшыныс болмаған күндері де ең төменгі деңгейде болсын жалғастыра білуде жатыр.
Бұл орайда «қатарынан екі рет өткізіп алмау» қағидасы көмекке келеді. Өмірде түрлі күтпеген жағдайлар мен шаршау кездері кездеседі, бір күнді өткізіп алу — қалыпты құбылыс. Алайда екі күн қатарынан тоқтау — бұл жаңа, кері әдеттің басталуы деген сөз. Тіпті шамаңыз жетпесе де, жаттығу залына барып он минут жүру немесе кітаптың бір абзацын көзбен жүгіртіп өту байланысты үзбеуге септігін тигізеді.
Өзіндік болмыс пен мақсаттың сәйкестігі
Кез келген тұрақты нәтиже ішкі сенімнен басталады. Тек сыртқы мақсатқа («он келі салмақ тастау») ұмтылу уақытша күш береді де, мақсатқа жеткен соң ескі өмірге қайтарады. Ал өз болмысыңызды өзгерту («мен салауатты өмір салтын ұстанатын жанмын») әдетті ішкі қажеттілікке айналдырады.
Әрбір жасалған кішкентай қадам — өзіңіз қалаған тұлға бейнесіне берілген дауыс. Бүгін жасалған екі минуттық пайдалы әрекет сіздің өз сөзіңізде тұра алатын, жауапты әрі жүйелі адам екеніңізді дәлелдейтін нақты айғақ. Бастысы — жылдамдық емес, таңдаған бағыттан айнымай, күнделікті сапардан мән таба білу.