Мазмұндау мен талдаудың айырмасы неде?
Көркем шығарма туралы пікір білдіргенде немесе эссе жазғанда көпшілік жіберетін басты қателік — шығарманың желісін жай ғана баяндап шығу. Алайда кейіпкерді талдау оның басынан кешкен оқиғаларын тізбектеу емес. Мазмұндау «Кейіпкер не істеді?» деген сұраққа жауап берсе, талдау «Ол бұл қадамға неліктен барды? Оның мінезіндегі қандай қайшылық осы шешімге итермеледі? Жазушы осы тұлға арқылы нені аңғартқысы келді?» деген сауалдардың түйінін тарқатады.
Әдеби талдау — мәтін астарына үңілу, авторлық идеяның тамырын басу және кейіпкердің ішкі болмысын психологиялық, әлеуметтік тұрғыдан қабат-қабат ашу өнері.
Кейіпкер болмысын ашудың бес баспалдағы
Көркем бейнені жан-жақты қарастыру үшін жүйелі реттілік қажет. Осы реттілік кейіпкердің сыртқы сұлбасынан бастап оның рухани өзегіне дейін тереңдеуге мүмкіндік береді.
1. Портрет: сыртқы деталь және мінез айнасы
Жазушы кейіпкердің түр-әлпетін, киім киісін, жүріс-тұрысын жайдан-жай сипаттамайды. Шебер қаламгер сыртқы деталь арқылы ішкі мінездің шындығын береді. Мәтіннен кейіпкердің көзқарасына, мимикасына, киіміндегі ұқыптылыққа немесе салғырттыққа назар аударыңыз. Бұл детальдар кейіпкердің өзіне және өзгелерге деген қатынасын қалай танытып тұр?
2. Сөз саптауы және ішкі иірімдері
Кейіпкердің тіл ерекшелігі — оның әлеуметтік деңгейінің, тәрбиесінің және дүниетанымының айғағы. Ол қалай сөйлейді? Батыл әрі кесімді ме, әлде күмілжіп, жалтақтап сөйлей ме? Сонымен қатар кейіпкердің ішкі монологына ден қойыңыз: ол жалғыз қалғанда өз-өзіне қандай есеп береді? Оның сыртқа шығарған сөзі мен көкейіндегі ойы бір жерден шыға ма, әлде екіұдай ма?
3. Әрекеттері мен шешімдерінің түпкі сыры
Адамның кім екенін оның сынақ сағатындағы таңдауы анықтайды. Кейіпкердің тағдыршешті сәттерде қабылдаған шешімдеріне назар аударыңыз. Оны әрекетке жетелеген не: ар-ұждан ба, жеке бас мүддесі ме, әлде қорқыныш па? Өз қадамының зардабын түсінгенде ол қандай күй кешеді?
4. Әлеуметтік орта және тартыс
Кейіпкер вакуумде өмір сүрмейді. Ол белгілі бір қоғамның, дәуірдің, таптың өкілі. Оның айналасындағы адамдармен қарым-қатынасы қандай? Шығармадағы негізгі тартыс қай тұста туындайды: кейіпкер мен қоғам арасында ма, әлде кейіпкердің өз ішіндегі арпалыс па? Оның досы кім, дұшпаны кім және олар бір-бірінің мінезін қалай айқындай түседі?
5. Рухани өсу және авторлық көзқарас
Шығарма басындағы кейіпкер мен оның соңындағы тұлғасы бірдей ме? Ол қандай рухани жолдан өтті, қалай өзгерді? Ең маңыздысы — жазушы кейіпкерге қалай қарайды? Автор оны жақтай ма, сынай ма, әлде оқырманның өзіне үкім шығаруға ерік бере ме? Бұны мәтіндегі жасырын ирониядан, жанама түсіндірмелерден немесе баяндау интонациясынан байқауға болады.
Талдау үлгісі: Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі
«Құнанбай — тек қатал билеуші емес, өз дәуірі мен дала заңының мызғымас қалыбына сыйған, трагедиясы терең күрделі тұлға».
Портрет пен мінез: Жазушы Құнанбайдың сырт келбетін сипаттағанда оның «жалғыз көзіне» ерекше мән береді. Бұл жай ғана кемістік емес, айналасын тесіп өтердей сұсты, барлық сырды бүгіп жатқан қырағылықтың белгісі. Оның отырысы, қасқая қарауы мызғымас биліктің нышаны.
Сөз саптауы мен шешімдері: Құнанбай көп сөйлемейді, сөзі қысқа, зілді, үкімдей кесіп түседі. Қодар мен Қамқа оқиғасындағы шешімі оның мейірімсіздігінен гөрі, «елдікті, салтты, дінді ұстап тұру» жолындағы тас түйін қағидашылдығын көрсетеді. Ол үшін жеке сезімнен гөрі ру абыройы мен қалыптасқан тәртіп биік.
Қайшылығы мен трагедиясы: Құнанбайдың ішкі тартысы Абаймен қарым-қатынасында айқын ашылады. Ол баласының ақыл-парасатын бағалағанымен, Абайдың жаңашыл бағытын, халықшылдығын қабылдай алмайды. Бұл — әке мен бала арасындағы ғана емес, ескі дала заңы мен жаңа заман танымының арасындағы бітіспес қақтығыс. Жазушы Құнанбайды біржақты жауыз етіп көрсетпейді; оның өз ұстанымына берік, бірақ тарих көшінің алдында шарасыз қалған трагедиялық айбынын шебер жеткізеді.
Өздігінен талдауға арналған чек-парақ
Көркем мәтін бойынша мақала немесе эссе жазар алдында мына сұрақтарға жауап іздеп көріңіз:
- Аты-жөні және орны: Кейіпкердің есімінде немесе лақап атында символ бар ма? Ол оқиғаның қозғаушы күші ме, әлде куәгері ме?
- Сыртқы белгісі: Жазушы қайталап айтатын портреттік деталь бар ма? Ол ішкі мінездің қандай қырын ашады?
- Ниет пен әрекет: Кейіпкердің ең басты мақсаты не және оған жету үшін қандай құрбандыққа барды?
- Тіл ерекшелігі: Оның сөздерінен қандай көңіл-күй мен дүниетаным байқалады?
- Қайшылық: Кейіпкердің ең осал тұсы мен күшті жағы қандай? Оның өз ішіндегі күресі неге бағытталған?
- Өзгеріс (динамика): Шығарма басындағы кейіпкер мен соңындағы кейіпкердің арасында қандай айырмашылық бар? Оны өзгерткен қандай оқиға?
- Автор үні: Жазушы бұл бейне арқылы бүгінгі оқырманға қандай ой тастағысы келеді?
Осы бағыттағы сауалдарға негізделген жазба жалаң мазмұндаудан ада, терең әрі сауатты әдеби талдауға айналады.