Замана талқысындағы алып: Билік құрбаны әлде дәуір тірегі ме?
Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы – қазақ болмысының өркениеттік өткелдегі драматизмін бедерлеген ұлы шығарма. Бұл туындыда бас кейіпкер Абайдың рухани өсу жолы қаншалықты кемел суреттелсе, оның әкесі Құнанбай Өскенбайұлының тұлғасы да соншалықты алып, тектоникалық салмақпен сомдалған. Әуезов Құнанбайды жай ғана бас кейіпкерге қарсы қойылған антогонист дәрежесінде қалдырмайды; ол – көшпелі дала өркениетінің соңғы сардары, күйреп бара жатқан дәуірдің трагедиялық алыбы. Оның бойындағы қаталдық пен көрегендік – бірін-бірі жоққа шығаратын қасиеттер емес, керісінше, ХІХ ғасырдың ортасындағы далалық мемлекеттілік пен рулық жүйенің аман қалуы үшін біртұтас қалыпқа құйылған қорғаныс сауыты еді.
«Қатыгездік» пе, әлде мемлекетшілдік инстинкті ме?
Құнанбай бейнесі сөз болғанда, оқырман санасына ең алдымен Қодар мен Қамқаның өлімі, Бөжей асындағы сойқан мен руаралық дау-дамайлар оралады. Бұл оқиғаларды жеке бастың озбырлығы немесе қаныпезерлік ретінде бағалау – романның философиялық қатпарын таяз түсіну болар еді. Құнанбай билігі – орталықтанған мемлекеттік аппараты жоқ, тек салт-дәстүр мен шариғат нормаларына иек артқан дала қоғамын анархиядан ұстап қалудың қатаң механизмі.
- Қодар трагедиясы: Құнанбайдың Қодарды құрбандыққа шалуы – жеке өшпенділік емес, қауымдық моральдың іргесі сөгілмесін деген шарасыз әрі тасбауыр талпыныс. Ол көшпелі қауымның біртұтастығы тек қатаң тыйымдар мен үрей арқылы ғана сақталады деп сенді. Бұл – қатал дала заңының үстемдігін паш етудің қасіретті актісі.
- Рулық тепе-теңдік: Тобықты ішіндегі Жігітек, Көтібақ, Бөкенші руларымен арпалыста Құнанбай әлсіздік таныту – рулық тұтастықты күйретумен бірдей екенін түсінді. Бөжей өліміндегі ас беру мен бала Абайды сол руға бауырмалдық кепілі етіп жіберуі – тек айла емес, үлкен әлеуметтік жарылыстың алдын алған саяси келісім болды.
Демек, оның қатыгездігі – заң мен тәртіпті күшпен ғана орнатуға болатын өтпелі кезеңнің трагедиялық қажеттілігі, өз түсінігіндегі «далалық мемлекетшілдік» инстинкті еді.
Саясаткерлік қыры: Отарлау толқыны мен алысты болжаған есеп
Құнанбай – көшпелі даланың тұйық шеңберінен шығып, Ресей империясының әкімшілік-отарлық саясатын терең түйсінген дала дипломаты. Оның Қарқаралы дуанына аға сұлтан болып сайлануы – төре тұқымының ғасырлар бойғы монопoлиясын бұзған тарихи бетбұрыс еді. Қарадан шығып хан болғандай беделге ие болу Құнанбайдың аса ірі тактик әрі стратег екенін айғақтайды.
Патша өкіметінің қазақ даласын бөлшектеп, дәстүрлі билік институттарын жоюға бағытталған реформаларын көре білген ол, отаршылдық қыспаққа тек екі құралмен ғана қарсы тұруға болатынын түсінді:
- Ислам діні мен рухани тірек: Қарқаралыда мешіт салдыруы, қажылыққа барып тәу етуі – жеке құлшылық қана емес, отарлаушы идеологияға қарсы ішкі иммунитет қалыптастыру амалы еді.
- Саналы саяси мұрагер дайындау: Абайды Семейдегі медресеге бере отырып, қатар орысша «приходская школаға» оқуға түсіруі – Құнанбайдың болашақты дәл болжаған көрегендігі. Ол алдағы күрестің найзамен емес, біліммен, заңмен, қағазбен жүретінін өзгелерден ондаған жыл бұрын сезді. Абайды қатал сыннан өткізіп, ел билеу ісіне ерте баулуы да осы саяси прагматизмнен туындаған.
Абай мен Құнанбай текетіресі: Екі дүниенің тарихи қақтығысы
Романдағы ең шиеленісті желі – әке мен бала арасындағы интеллектуалдық және моральдық күрес. Әуезов бұл қақтығысты отбасылық-тұрмыстық деңгейден әлдеқайда жоғары, өркениеттік деңгейге көтереді. Бұл – тұлғалар қақтығысы ғана емес, уақыты өтіп бара жатқан қатал дала патриархаты мен таңсәріде тұрған жаңа гуманистік, ағартушылық заманның майданы.
«Сен өзіңнен туған балаға әкесің, ал мен мынау қалың елге әкемін» дегендей ішкі пафос Құнанбайдың әрбір сөзі мен қимылынан аңғарылады.
Құнанбай өз ұлына билік тізгінін сеніп тапсырғысы келді, бірақ Абайдың ар-ұжданды, әділетті бәрінен биік қоятын гуманизмі әке салған «темір тәртіп» қалыбына сыймады. Абай әкесінің даралығын мойындағанымен, оның елді қорқынышпен билеу тәсілін қабылдай алмады. Бұл текетірес – көшпелі қазақ қоғамының өзіндік жаңаруының, рулық санадан ұлттық санаға қарай ауыр да азапты өтуінің көркем көрінісі еді.
Кеңестік цензура және Әуезов шеберлігі: Таптық қалыпты бұзған монумент
Кеңестік идеология Мұхтар Әуезовтен Құнанбайды қанаушы таптың жексұрын өкілі, феодалдық керітартпа, озбыр бай ретінде қара бояумен бейнелеуді талап етті. Алайда ұлы жазушы суреткерлік шындыққа қиянат жасамады. Социалистік реализмнің сыртқы шеңберін сақтай отырып, ол Құнанбайдың ішкі болмысын шекспірлік трагедиялық биіктікке көтерді.
Әуезов Құнанбайды саяси тартыстарда қателессе де, өз ұстанымына адал, ақылы дария, сөзі семсердей өткір қайраткер ретінде суреттеді. Жазушының шеберлігі сол – роман бойында оқырман Құнанбайдың қаталдығынан үріккенімен, оның парасаты мен алып тұлғасына еріксіз бас иеді. Кеңестік таптық догманы бұзып шыққан бұл образ қазақ прозасындағы психологиялық тереңдіктің шыңына айналды.
Түйін
Сонымен, «Абай жолындағы» Құнанбай – бір жақты қаралауға да, біржақты ақтауға да келмейтін күрделі құбылыс. Ол – өз заманының заңымен өмір сүрген, мемлекетсіз қалған елдің ішкі тірегі болуға тырысқан қатал билеуші, әрі болашақтың бағытын дұрыс болжай білген кемеңгер саясаткер. Оның трагедиясы – тарихтың дөңгелегі кері айналмайтынын, өзі қорғаған көшпелі дала заңының жаңа ғасыр табалдырығында дәрменсіз екенін іштей сезінуінде жатыр.