Күнделікті жаңалықтар таспасын ашып қалсаңыз, құлаққа түрпідей тиетін бір сарынға тап боласыз: «жол апаты орын алды», «мәселе қолға алынды», «жоба іске асырылды», «шешім қабылданды». Сөздердің бәрі түсінікті, әрқайсысы қазақтың сөздік қорында бар. Алайда осы сөздерден құралған сөйлемнің бойында қазақ тілінің рухы, иісі мен табиғи ырғағы жоқ. Неліктен ана тілінде таза сөйлейміз деген адамдардың өзі орысша сөйлемнің қалыбын кигізіп, қазақша сөздерді жай ғана тізе салады? Бұл — тілімізді іштен кеміріп жатқан семантикалық және құрылымдық кальканың салдары.
Калька — өзге тілдегі сөздің немесе сөз тіркесінің құрылымын өз тіліңе сөзбе-сөз, механикалық түрде көшіре салу. Бұл үрдіс әсіресе кеңестік кезеңдегі ресми-кеңсе стилінің, мемлекеттік құжаттар мен жаңалықтар мәтінін жаппай тікелей аударудың кесірінен санамызға әбден сіңіп кетті. Орыс тілінде ойлап, оны қазақ сөздерімен баяндау әдетке айналғандықтан, қазақ тілінің аса бай етістіктер қоры көмескіленіп, орнына екі-үш жасанды тіркес орнықты. Төменде осы дерттің ең өрескел мысалдарын талдап, олардың төл табиғатымызға сай баламаларын қарастырайық.
1. «Орын алды» дерті (орыс. «имело место»)
Қазақ тілінде «орын алу» тіркесі бұрыннан бар, алайда оның мағыналық өрісі өте нақты: жарыста жүлделі орынды иелену (мысалы, «бірінші орын алды») немесе отыратын орынға жайғасу (мысалы, «төрден орын алды»). Орыс тіліндегі «имело место происшествие» деген тіркесті қаз-қалпында «оқиға орын алды» деп аудару — тілдің логикасын бұзу. Оқиға ешқайда барып, орын иеленіп отырмайды, ол жай ғана болады, өтеді, туындайды немесе бұрқ ете қалады.
- Калька нұсқа: Кеше қала орталығында екі көліктің соқтығысуы орын алды.
- Төл баламасы: Кеше қала орталығында екі көлік соқтығысты. (Немесе: Кеше қала орталығында ірі жол апаты болды).
- Калька нұсқа: Жиын барысында қызу пікірталас орын алды.
- Төл баламасы: Жиында жұрт қызу пікір таластырды. (Немесе: Жиын барысында қызу айтыс өрбіді).
2. «Жүзеге асырылды» және «іске асырылды» (орыс. «было реализовано / осуществлено»)
Кеңсе тілінің сүйікті тіркесіне айналған бұл құрылым қазақ тілінің етістікке бай табиғатын тұншықтырып тастады. Кез келген істің аяқталуын, орындалуын осы екі сөзге байлап қою — сөйлемді ауырлатып, оның шынайы қимылын жасырып қалады. Қазақта бұған қатысты «орындалды», «жасалды», «тындырылды», «атқарылды», «бой көтерді», «қолға тиді» деген сан алуан жігерлі етістіктер бар.
- Калька нұсқа: Ауылда жаңа мектеп құрылысы толық іске асырылды.
- Төл баламасы: Ауылда жаңа мектеп салынды (бой көтерді).
- Калька нұсқа: Жоспарланған барлық іс-шаралар жүзеге асырылды.
- Төл баламасы: Жоспардағы барлық шаруа ойдағыдай орындалды (тындырылды).
3. «Қолға алынды» (орыс. «взято в руки / начата работа»)
Бір жұмыстың басталғанын немесе бақылауға алынғанын білдіретін бұл калька сөйлемнің мазмұнын күңгірт етіп көрсетеді. Әрине, «істі қолға алды» деген тұрақты тіркес белгілі бір дәрежеде қолданылады, бірақ оны әрбір екінші қимылға тели беру — стильдік дәрменсіздік.
- Калька нұсқа: Жолдарды жөндеу мәселесі әкімдік тарапынан қолға алынды.
- Төл баламасы: Әкімдік жолдарды жөндеуге кірісті.
- Калька нұсқа: Тәртіп бұзғандарға қатысты қатаң шаралар қолға алынды.
- Төл баламасы: Тәртіп бұзғандарға қатаң шара қолданылды (жаза белгіленді).
4. «Болып табылады» (орыс. «является»)
Қазақ тілінде баяндауыштың өзіне тән дербес жүйесі бар. «Абай — ұлы ақын» деудің орнына «Абай ұлы ақын болып табылады» деп жазу — таза синтаксистік мүгедектік. Тіліміздегі «-ды/-ді», «-шы/-ші» сияқты жіктік және көптік жалғаулары баяндауышты жасауға толық жеткілікті.
- Калька нұсқа: Тіл — ұлттың басты байлығы болып табылады.
- Төл баламасы: Тіл — ұлттың басты байлығы.
- Калька нұсқа: Бұл шара біз үшін өте маңызды қадам болып табылады.
- Төл баламасы: Бұл шара — біз үшін өте маңызды қадам.
Жиі кездесетін калька тіркестер және олардың көркем баламалары
Төменде күнделікті баспасөзде, іс қағаздарында және ауызекі сөзде көп кездесетін орысша көшірмелер мен олардың орнына қолдануға болатын табиғи қазақы нұсқалары жинақталды:
Калька тіркес
Орысша үлгісі
Табиғи қазақы баламасы
Қолданыс мысалы
Орын алды
Имело место
Болды, өтті, туындады, жайлады
Жиналыс кеше өтті (орын алды емес).
Іске асырылды / Жүзеге асты
Было реализовано
Орындалды, атқарылды, тынды, жасалды
Жоба толық орындалды.
Болып табылады
Является
Сөйлем соңындағы нақты баяндауыш
Бұл — ортақ міндет (міндет болып табылады емес).
Қолға алынды
Взято в разработку
Кірісті, басталды, тексерілуде
Құрылыс басталды.
Рөл атқарады / Ойнайды
Играет роль
Маңызы зор, үлес қосады, ықпал етеді
Бұл шешімнің маңызы зор.
Назар аудару
Обратить внимание
Көңіл бөлу, аңғару, ескеру, көз тігу
Осы мәселеге көңіл бөлген жөн.
Өмірге әкелу / Қолданысқа енгізу
Ввести в действие
Қолданысқа шығару, жүргізу, бастау
Жаңа ереже қолданысқа енді.
Алып тастау (жою мағынасында)
Снять (вопрос, запрет)
Шектеуді жою, тиымды тоқтату, доғару
Тиым күшін жойды (алып тасталды емес).
Жарық көру
Увидеть свет
Басылып шығу, жариялану, жарыққа шығу
Жаңа кітап басылып шықты.
Көрініс табу
Найти отражение
Байқалу, сезілу, аңғарылу, айқын көріну
Бұл сезім шығармада анық аңғарылады.
Төл етістіктердің құдіреті неге жоғалып барады?
Қазақ тілі — қимыл-әрекетке, етістіктерге ерекше бай тіл. Біздің тілде заттың қимылы оның көлеміне, сипатына, жасалу тәсіліне қарай ондаған етістікпен бейнеленеді. Мәселен, құлаудың өзі: «жалп етіп құлады», «омақаса құлады», «сылқ түсті», «домалап кетті» деп суреттеледі. Ал біздің қазіргі ресми және қоғамдық тіліміз бұл байлықтан саналы түрде бас тартып, бәрін «жасау», «алу», «болу» деген көмекші сөздерге таңып қойды.
«Рөл ойнайды» деген тіркесті алайық. Адам рөлді тек театрда немесе кинода ойнайды. Өмірдегі, ғылымдағы немесе экономикадағы үлесті «рөл ойнайды» деу — қазақы танымға мүлдем жат. Мұндайда қазақ «зор үлес қосты», «айтарлықтай ықпал етті», «маңызы зор» немесе «шешуші мәнге ие» деп өрнектейді.
Өз тіліңізді қалай тазартуға болады? Тәжірибелік әдет
Жазған мәтініңіз немесе сөйлеген сөзіңіз калькадан таза, орамды әрі жұп-жұмыр болуы үшін күнделікті өмірде мына бір қарапайым ережені дағдыға айналдырыңыз:
«Екі сөздің орнына — бір нақты етістік» ережесі.
Жазып болған соң мәтініңізге сыни көзбен қараңыз. Егер сөйлеміңізде «…алу орын алды», «…жүзеге асырылды», «…қабылдау жасалды» деген сияқты көмекші есімдер мен көмекші етістіктерден құралған шұбалаңқы тіркестерді көрсеңіз, оларды дереу сызып тастаңыз. Олардың орнына оқиғаның нақты мағынасын білдіретін жалғыз етістікті қойыңыз:
- «Талқылау жұмыстары жүргізілді» дейтін жерге «Талқыланды» деп жазыңыз;
- «Құрылыс жұмыстары жүзеге асырылып жатыр» дейтін жерге «Құрылыс жүріп жатыр» деңіз;
- «Көмек көрсетуді қолға алды» дегеннің орнына «Көмектесті» немесе «Қол ұшын созды» деп жазыңыз.
Қазақша ойлау — сөздің мағынасын жүрекпен сезінуден басталады. Сөйлеміңіз орысша синтаксистің сұлбасы емес, даланың еркін лебіндей табиғи өрілсін. Сонда ғана тіліміз кеңселік қыспақтан шығып, қайтадан өзінің табиғи шырыны мен сұлулығына ие болады.