1889 жылы Абай Құнанбайұлы қазақ поэзиясының ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі арнасын бұзып, бұрын-соңды болмаған өлшем мен тың композициялық пішін әкелді. Ұлттық сөз өнерінде үстемдік еткен 7–8 буынды жыр мен 11 буынды қара өлең үлгісі ақынның ой толғанысына, замана дертін жайып салған күрделі философиялық концепциясына тарлық етті. «Сегіз аяқ» — жай ғана шумақтық тәжірибе емес, қазақтың поэтикалық санасын жаңа деңгейге көтерген реформаторлық қадам болды.
1. Композициялық және теориялық тың өрнек
Абай қазақ өлеңіне сегіз тармақтан бір тұтас шумақ құрайтын өрнекті енгізді. Мұндағы ұйқас кестесі (а-а-б-в-в-б-г-г) күрделі архитектуралық дәлдікпен қиюласады. Алғашқы шумақты мысалға алайық:
Алыстан сермеп, (а — 5 буын)Жүректен тербеп, (а — 5 буын)Шымырлап бойға жайылған; (б — 8 буын)Қиуадан шауып, (в — 5 буын)Қисынын тауып, (в — 5 буын)Тағыны жетіп қайырған, (б — 8 буын)Толғауы тоқсан қызыл тіл, (г — 8 буын)Сөйлеймін десең, өзің біл. (г — 8 буын)
Мұндағы буын өлшемі 5-6 және 7-8 буындардың қатаң математикалық үйлесіміне құрылған. Алдыңғы екі қысқа тармақ (5 буын) ойды серпінді бастаса, үшінші ұзын тармақ (8 буын) соның шешімін тұрақтандырады; төртінші және бесінші қысқа тармақтар (в-в) жаңа екпін беріп, алтыншы тармақтағы ұйқас (б) үшінші жолмен қайта қабысып, композицияны тұйықтайды. Соңғы екі тармақ (г-г) шумақтағы жалпы идеяның түйінін жасайды. Бұл — сөздің мағыналық салмағын әрбір бунаққа тең бөліп, ойды шашыратпай ұстап тұратын мінсіз құрылыс.
2. Әуездік қуат: екпін мен сыни мазмұн үндестігі
Абайдың «Сегіз аяққа» арнайы ән шығаруы кездейсоқ құбылыс емес. Өлеңнің ішкі динамикасы мен жылдам ырғағы салмақты, сыни ойды оқырман санасына сіңірудің психологиялық құралы қызметін атқарады. Қысқа жолдардағы шапшаң екпін мен ұзын тармақтардағы байсалды сарын бірін-бірі толықтырып, тыңдаушыға сезім мен парасаттың драматизмін қатар сездіреді.
Әннің ырғақтық құрылымы өлеңдегі әлеуметтік ащы шындықты бейтарап баяндауға жол бермейді. Ол тыңдаушының көңілін әлдилемейді, керісінше, қамшының сабындай қысқа тармақтар сананы шымырлатып, оятуға бағытталған. Саз бен сөздің тоғысуы арқылы Абай өз дәуірінің қоғамдық ауруын жалаң дидактикамен емес, эстетикалық сілкініспен жеткізді.
3. Заман мен қоғам дерті: ақын сынаған үш кесел
«Сегіз аяқта» Абай қазақ қоғамының іргесін сөккен үш басты кеселді аяусыз мінейді:
- Би-болыстар мен шенеуніктердің аярлығы: Ел билеушілердің әділдіктен тайып, пара мен қулықты ту еткенін ақын ашына жазады. Бұқараны қорғаудың орнына олардың үстінен күн көріп, мансапқорлыққа салынған тобырдың сиқын ашады.
- Ағайын арасындағы күншілдік пен өсек: «Қайнайды қаның, ашиды жаның, / Мінездерін көргенде» деп тебіренген ақын ауызбірліктің жоқтығын, жақынын көре алмау мен аяқтан шалу дертін ұлттық қасірет деңгейінде көрсетеді.
- Бұқараның енжарлығы мен еріншектігі: «Өзінде ой жоқ, / Басында ми жоқ, / Күлкішіл кердең наданның» деген қатал үкім — ойланудан қалған, надандыққа бой алдырған тобырдың қасіретті портреті.
Ақынның бұл сыны — биіктен төмен қараған менмендік емес, елдің құлдырауына деген шынайы жүрек ауруы. «Қайнайды қаның, ашиды жаның» тіркесі автордың бейтарап бақылаушы емес, дерті жанына батқан күрескер екенін танытады.
4. Шығу жолы мен рухани түйін
Абай қоғамды тығырықтан шығарудың бірден-бір жолы ретінде үш тіректі ұсынады: адал еңбек, жүйелі ғылым және кәсіп. Өлеңдегі еңбек культі құрғақ ұран емес; мал табудың, кісіге жалтақтамаудың және адамдық қадір-қасиетті сақтаудың жалғыз экономикалық әрі моральдық негізі:
Егіннің ебін,Сауданың тебінҮйрен де, мал қыл, шығынсыз.
Өлеңнің соңында көрінетін жалғыздық мотиві («Бас-басына би болған өңкей қиқым, / Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын?») үмітсіздікке салыну емес. Бұл — заманынан озып туған ойшылдың тарихи жалғыздығы әрі ұлтты өзін-өзі тануға, серпілуге шақырған қайсар манифесі. «Сегіз аяқ» — Абайдың өткенге берген сыны ғана емес, бүгінге де, ертеңге де бағытталған рух ояту дабылы.