Адамның ішкі мәдениеті мен адамгершілік бағдары көбіне оның ар-ұятына қарап танылады. Қазақ ұғымында ұяңдық пен ұят — тек тартыншақтықтың белгісі емес, ол ең алдымен жеке шекараны сақтау, өзгенің қадірін сыйлау және ар алдында таза қалу жауапкершілігі. Халық даналығы ұяңдықтың көркем сипатын жоғары бағалай отырып, сонымен бірге орынсыз жасқаншақтықтың да салдары болатынын ұмытпаған.
Ұяң туралы мақал-мәтелдер
Ұяңның ұяты көп.
***
Кедейлік-ұят емес; ұят-кедейліктен ұялу.
***
Ауыз жесе көзі ұялады.
***
Ұялған – қай кезде сый алған.
***
Ұялмай қосылар.
***
Ұрыспай айрылған.
***
Қазаннан қақпақ кетсе, Иттен ұят кетеді.
***
Арзымасқа алдырма, Аяғыңнан шалдырма… Атаңды ұятқа қалдырма.
***
Бүркітін мақтағанның ұясын сұра, жігітін мақтағанның нағашысын сұра.
Түсіндірме: Мақалдардың мағыналық қатпарлары
Ұяңдық: ибалылық пен шектен тыс жасқаншақтық
«Ұяңның ұяты көп» деген сөз мінезі биязы, іштей таза адамның оғаш қылықтан бойын аулақ ұстайтынын көрсетеді. Мұндай қасиет иесі қоғамда өзін ұстай білуді абырой санайды. Алайда «Ұялған – қай кезде сый алған» деген тәмсіл өмірде шектен тыс тартыншақтықтың зиян тигізетінін ескертеді. Өз құқығын қорғаудан, лайықты үлесін сұраудан жасқанған адам көбіне шетте қалып, өзгенің көлеңкесінде жүруге мәжбүр болады. Демек, ибалылық пен батылдықтың арасындағы тепе-теңдік — ең басты өлшем.
Тәуелділік тұзағы және ұяттан аттамау
«Ауыз жесе көзі ұялады» нақылы адамның біреуден материалдық пайда не дәм-тұз көру арқылы тәуелділікке түсетінін дәл сипаттайды. Сый-сияпатқа немесе біреудің болысуына бой алдырған адам шындықты тура айтудан, әділ сөйлеуден қалады. Бұл — ұят пен ар-ұжданның көзге көрінбейтін қысымға мойынсұнуы. Сондай-ақ «Кедейлік-ұят емес; ұят-кедейліктен ұялу» деген тұжырым адал еңбекпен өмір сүріп жатқан жанның таршылықтан қымсынуына жол бермейді. Нағыз ұят — жоқшылықтың өзі емес, адамгершілік пен абыройды жоғалту.
Жауапкершілік, сақтық және тектілік
«Қазаннан қақпақ кетсе, Иттен ұят кетеді» мақалы жеке жауапкершілік пен тәртіптің маңызын ұқтырады. Егер басшылық немесе мүлік иесі салғырттық танытып, ережені босатса, арсыздық өз-өзінен бой көтереді. Сол себепті «Арзымасқа алдырма, Аяғыңнан шалдырма… Атаңды ұятқа қалдырма» деген өсиет пен «Бүркітін мақтағанның ұясын сұра, жігітін мақтағанның нағашысын сұра» деген сабақ әрбір әрекеттің тек жеке басқа ғана емес, әулет пен тектің атына әсер ететін үлкен парыз екенін білдіреді.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. «Кедейлік-ұят емес; ұят-кедейліктен ұялу» деген сөздің өмірлік сабағы қандай?Бұл мақал адамның қадір-қасиеті байлықпен өлшенбейтінін көрсетеді. Адал өмір сүріп жатқан жан тұрмыстық таршылық үшін қысылмай, ар-намысын биік ұстауы қажет.
2. «Ұялған – қай кезде сый алған» мәтелі нені меңзейді?Бұл жерде ұяңдықтың теріс қыры — орынсыз жасқаншақтық сыналады. Өз пікірін ашық айтпай, бастама көтермеген адам қоғамда немесе жұмыста өз еңбегінің жемісінен қағылып қалуы мүмкін.
3. «Қазаннан қақпақ кетсе, Иттен ұят кетеді» сөзі қоғамда қалай көрініс табады?Тәртіп пен қадағалау жоқ жерде жауапсыздық пен арсыз әрекеттер көбейеді. Бұл мақал әр адамды өз ісіне ұқыпты болып, өзгеге жаман ниетін жүзеге асыруға жол бермеуге шақырады.
Түйін
Қазақ түсінігінде ұят — адамның ішкі сүзгісі әрі рухани тірегі. Ибалы, ұяң болу — ізгілік болса, орынсыз тартыншақтықтан арылып, әділдікті қорғай білу — ерлік. Бабалар мұрасындағы мақалдар ар-намысты кірлетпей, өмірде батыл әрі жауапты қадам жасауға жетелейді.