Көшпенділер тіршілігінде көш жай ғана бір мекеннен екінші мекенге қоныс аударуды білдірмейтін. Ол – табиғатпен етене үйлесу, үнемі қозғалыста болу, жаңа жағдайға бейімделу және жамағаттың бірлігін сынайтын үлкен дала мектебі еді. Ұзақ сапарға шығу ұқыптылықты, көлік пен құрал-сайманды күтуді, жол қауіпсіздігін сақтауды талап етті. Ата-бабамыз осы көші-қон барысында түйген өмірлік сабақтарын, адам мінезі мен өзара қарым-қатынас ережелерін нақыл сөздерге сыйғызып, кейінгі ұрпаққа өсиет етіп қалдырған.
Көш туралы мақал-мәтелдер жинағы
Кетпенім сай, шотым сай – қазсам суға жетемін; атаным сай, атым сай – көшсем нуға жетемін.
***
Көше білмес жамандар көшсе көлік өлтірер; сөйлей білмес жамандар сөзді өзіне келтірер.
***
Көшпелі ел: түйең жаман – тоқтамайды, өзімнің арбам жақсы – оттамайды.
***
Көшкен елдің көмеші болса, еру елдің ерулігі бар.
***
Көшпелі елде ақың болса, көше-көше қасыңа келер.
***
Көшкенде көлік тимеген қонғанда мініп отырады.
***
Ақ бөкенді жатыр деме, көшпелі елді отыр деме.
***
Отырса – от басында, көшсе – көш басында.
***
Ит үреді, керуен көшеді.
***
Оразаға көшкен ермек.
Мақалдардың терең тағылымы мен тақырыптық жіктелуі
Сапарға дайындық және жауапкершілік
Түсіндірме: Сапардың сәтті болуы мен діттеген жерге аман жетуі ең алдымен жан-жақты дайындыққа байланысты. «Кетпенім сай, шотым сай – қазсам суға жетемін; атаным сай, атым сай – көшсем нуға жетемін» деген мақал адамның өз құралы мен көлігіне жауапкершілікпен қарауын талап етеді. Сайманы мен күш-көлігі толық адам ешқандай таршылық көрмейді.
Керісінше, тәжірибесіздік пен салғырттық шығынға әкеп соғады. «Көше білмес жамандар көшсе көлік өлтірер; сөйлей білмес жамандар сөзді өзіне келтірер» деген нақыл кез келген іске білік пен ептілік керек екенін меңзейді. Көшті дұрыс ұйымдастыра алмағандар көлікті мертіктірсе, ойланбай сөйлегендер басына бәле тілеп алады. Сонымен бірге «Көшкенде көлік тимеген қонғанда мініп отырады» нақылы шаруа қызған шақта шет қалып, бәрі тынышталған кезде ғана бекер қимылдайтын енжар адамның қылығын сынайды.
Дала дипломатиясы мен ынтымақтастық
Түсіндірме: Жол үстіндегі немесе жаңа қонысқа келген елдің өзара сыйластығы дала өмірінің бұлжымас заңы болған. «Көшкен елдің көмеші болса, еру елдің ерулігі бар» нақылы қонақжайлылық пен бауырмалдықты дәріптейді. Жаңа қонысқа көшіп келген ауылға бұрыннан отырған жұрттың ерулік беріп, дәм ұсынуы – ынтымақты нығайтатын игі дәстүр.
Көшіп-қону адамдардың арасындағы қарым-қатынасты үзген емес. «Көшпелі елде ақың болса, көше-көше қасыңа келер» деген сөз өмірдің тұрақты қозғалыста екенін, адал ақы мен парыздың ешқашан жоғалмайтынын, уақыты келгенде қайта тоғысатынын білдіреді. Ал «Көшпелі ел: түйең жаман – тоқтамайды, өзімнің арбам жақсы – оттамайды» мақалы әртүрлі тұрмыс жағдайын өзінше бағалап, өзгенің затын сынап, өзінікін мінсіз көретін пенделік салыстыруды бейнелейді.
Өмірлік сабыр мен қозғалыс заңы
Түсіндірме: Дала халқының тынымсыз тынысы мен уақыт тығыздығы табиғат құбылыстарымен салыстырылған. «Ақ бөкенді жатыр деме, көшпелі елді отыр деме» деген сөз көшпелі қауымның қозғалысқа қашанда дайын тұратынын, жайбарақат жатпайтынын айқындайды.
Көшті бастаушы адамдардың қоғамдағы орны да ерекше ескерілген: «Отырса – от басында, көшсе – көш басында» нақылы елдің тізгінін ұстаған, отбасында да, көпшілік ісінде де алда жүретін беделді тұлғаларға арналған. Ал «Ит үреді, керуен көшеді» нақылы ұлы мақсатқа бет түзегенде кездесетін ұсақ-түйек кедергілер мен сырттан айтылған қаңқу сөздерге мойымауды, сабырмен алға ілгерілеуді білдіреді. «Оразаға көшкен ермек» мәтелі сапардың уақытты тез өткізіп, адамды сергітетін, күйбең тірлікті ұмыттыратын ерекшелігін меңзейді.
Бұл нақылдардың қазіргі өмірдегі маңызы
Бүгінде адамдар маусым сайын жайлау мен қыстау арасында көшпесе де, бұл мақалдар өмірлік маңызын жоғалтқан жоқ. Кез келген жаңа жобаны бастау, жұмыс орнын немесе тұрғылықты мекенді ауыстыру – қазіргі заманның өзіндік «көші». Сондықтан жаңа іске кіріспес бұрын сақтықпен жоспарлау, білім мен құралды түгендеу, айналадағы ортамен жақсы қарым-қатынас орнату және бос сындарға қарамастан алға жылжу сияқты қағидалар әрбір адам үшін бағалы бағдар болып қала береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Отырса – от басында, көшсе – көш басында» деген сөз қандай адамдарға қаратып айтылады?Бұл мақал отбасында да, ел ішіндегі ортақ істерде де әрдайым алдыңғы қатардан көрінетін, жауапкершіліктен қорықпайтын белсенді және беделді адамдарға арналып айтылады.
«Көшкен елдің көмеші болса, еру елдің ерулігі бар» мақалының әлеуметтік мәні неде?Мұнда жаңадан көшіп келгендер мен сол жерде байырғы отырған тұрғындар арасындағы сыйластық, ынтымақтастық дәстүрі сөз болады. Екі жақтың бір-біріне дәм татқызып, қолдау көрсетуі тату көршілік қатынасты қалыптастырудың кілті саналған.
«Көшпелі елде ақың болса, көше-көше қасыңа келер» мақалы қандай өмірлік заңдылықты білдіреді?Бұл нақыл уақыт өтіп, қанша мекен ауысқанымен, кісі ақысы мен әділдіктің ешқашан ұмытылмайтынын, ерте ме, кеш пе әркімнің өз хақына қол жеткізетінін түсіндіреді.
«Ит үреді, керуен көшеді» сөзі қазіргі адамның мақсатқа жетуіне қалай әсер етеді?Бұл сөз адамға өз мақсатына берік болуды, жолда кездесетін орынсыз өсек-аяң мен кедергілерге бола уақыт пен жүйкені сарп етпей, тек алға қарай ұмтылуды насихаттайды.
Қорытынды
Көш туралы мақал-мәтелдер – көшпелі қазақ даласының ғасырлар бойы қалыптасқан өмір сүру тәртібі мен адамгершілік нормаларын танытатын құнды мұра. Бұл нақыл сөздер ұқыптылықты, дайындықты, бірлікті және алға ұмтылу табандылығын үйрететін тәрбиелік мәнімен әрқашан қымбат.