Жағымпаздық туралы мақал-мәтелдер: жарамсақтық пен арсыздықтың көрінісі
Жағымпаздық — жеке мүдде мен өткінші пайданы адамдық ар-ожданнан жоғары қоюдың көрінісі. Қазақ дүниетанымында кісіге жарамсақтану рухтың әлсіздігі, дербес қадір-қасиеттің жоқтығы ретінде қатаң сыналған. Өз күшіне, адал еңбегіне сенбеген адам ғана өзгенің көңілін тауып, алдында кішірею арқылы мақсатына жеткісі келеді.
Жағымпаз туралы халық мақал-мәтелдері
Жағымпаздың жағы талмайды.
***
Жағымпаздың тілі майда.
***
Жарамсақтың жаны жоқ.
***
Әлсіз адам жағымпаз, кербез адам — қырымпаз.
***
Жағымпаз надан — жаудан жаман.
***
Жаудың жағымпаздығынан гөрі ащы шындық жақсы.
***
Жағымпаздықтың ар-намысы жоқ.
***
Жағымпаздық өзін-өзі алдайды.
***
Бек алдында иіліп, көкірегін басқан қолдан, темір илеген білек мың есе артық.
Мақалдардың мағыналық түсіндірмесі
Жалған мақтау мен тіл майдалығының астары
Жағымпаз адам сөзін майлап, тыңдаушының көңілінен шығуға барын салады. Мұндай сыпайылық пен үздіксіз мақтаудың астарында шынайы құрмет емес, жасырын есеп жатады. «Жағымпаздың жағы талмайды» және «Жағымпаздың тілі майда» деген тәмсілдер сөздің жылылығына емес, оның артындағы ниеттің тазалығына қарау керектігін ескертеді. Жасанды тәтті сөз адамның қырағылығын жойып, ақиқатты бұрмалайды.
Жарамсақтық пен жеке тұлғаның әлсіздігі
Өз болмысын сақтай алмаған, ішкі өзегі жоқ адам жарамсақтыққа бой алдырады. «Жарамсақтың жаны жоқ», «Жағымпаздықтың ар-намысы жоқ» деген ұстанымдар жағыну арқылы күн көрушілердің рухани дертін ашып көрсетеді. Рухы мен сенімі әлсіз жан өзін үнемі біреуге тәуелді сезінеді де, өзгенің ырқына оңай жығылады. Ал жағымпаздықтың өзін-өзі алдауы — осындай күйге түскен адамның уақытша пайданы мәңгілік құндылықпен шатастырып, өзінің адамгершілік бейнесін жоғалтқанын байқамай қалуында.
Жағымпаз бен ашық жаудың айырмашылығы
Ашық қарсылас не күтетініңді анық білдірсе, жағымпаз адам достың, ниеттестің кейпін жамылып әрекет етеді. Сондықтан «Жағымпаз надан — жаудан жаман» немесе «Жаудың жағымпаздығынан гөрі ащы шындық жақсы» деген сөздерде үлкен сақтық жатыр. Бетке күліп қарап, сыртыңнан ор қазатын адамның зияны көзге көрініп тұрған қауіптен әлдеқайда ауыр келеді. Бетке айтылған ащы шындық қатені түзеуге мүмкіндік берсе, жағымпаздың көлгірсуі адамды қателікке жетелейді.
Адал еңбек пен тәуелсіз рухтың құндылығы
Билік пен байлықтың алдында жарамсақтанып күн көру — адамдық қадірді таптайтын әрекет. «Бек алдында иіліп, көкірегін басқан қолдан, темір илеген білек мың есе артық» деген нақыл адал маңдай тердің, өндіруші еңбектің және тәуелсіз рухтың биіктігін көрсетеді. Бас иіп жалпақтағанша, қара күшпен, маңдай терімен нанын тауып жеген қарапайым еңбек адамының абыройы әрдайым үстем болмақ.
Жиі қойылатын сұрақтар
Жағымпаздықтың ар-намысы неліктен жоқ деп саналады?
Ар-намыс — адамның өз қадір-қасиеті мен адамгершілік шекарасын қорғайтын ішкі өлшемі. Жағымпаз адам өзінің пайдасы мен мүддесі үшін сол шекараны оңай аттап, өзгеге бас ұрады, өтірікке бой алдырады. Жеке басының қадірін саудаға салғандықтан, онда шынайы ар мен намыс сақталмайды.
«Жағымпаздық өзін-өзі алдайды» мақалы нені білдіреді?
Жағымпаз адам өзгені алдап, пайда таптым деп ойлағанымен, шын мәнінде ең алдымен өз болмысын жоғалтып, өзін алдайды. Уақыт өте келе ол жалған сөздері мен жасанды мінезіне өзі де сеніп, адамдық табиғатынан, қоғамдағы шынайы құрметтен жұрдай болғанын аңғармай қалады.
Турашылдық не себепті жағымпаздықтан жоғары қойылады?
Турашыл адам шындықты қаншалықты ащы болса да бетке айтады, ол адамның қателігін көріп, түзетуіне септігін тигізеді. Ал жағымпаздық кемшілікті жасырып, адамның көңіліне қарап шындықты бұрмалайды. Сондықтан ащы да болса адал шындық жанға дәру, ал бал тілді жағымпаздық рухани қауіп болып саналады.
Түйін
Жағымпаздық пен жарамсақтық — жеке тұлғаның қадірін түсіріп, айналасындағы шынайы қарым-қатынасты бұзатын мінез. Ата-баба нақылы адамды қандай жағдайда да бас имеуге, ар-намысты саудаға салмауға, ақиқат пен адал еңбекті бәрінен биік ұстауға үндейді.