Көшпелі тұрмыста қысқы қоныс — төрт түлік мал мен адам баласын үскірік аяздан сақтайтын басты пана болған. Шаруаның бір жылғы еңбегінің нәтижесі де осы қыстаудың ығына, шөп пен отынның ерте қамдалуына тікелей байланысты өлшенген. Дала халқы табиғат құбылыстарын жіті бақылап, қыстың қатал сынын еңбекпен, көрегендікпен жеңуге үндеген нақылдар қалдырған.
Қыстау мен қыс маусымы туралы мақалдар
Төсім – жайлау, төбем – қыстау.
***
Жыл желтоқсанды аяқтайды — Қысты бастайды
***
Үлкен суыққаға мұрынды сақта
***
Қыста малыңды бақ, Жазда шөбіңді шап.
***
Қыстың көзі қырау.
***
Қыстағы қар — жерге ырыс, Жердегі ылғал – елге ырыс.
***
Қыс аязымен, жаз самалымен.
***
Қыс азығын, жаз жина.
***
Арбаңды қыста сайла, Шанаңды жазда сайла.
Түсіндірме: Мақалдардың мағынасы мен тәрбиелік мәні
Алдын ала қамдану мен еңбекке ұқыптылық
«Арбаңды қыста сайла, Шанаңды жазда сайла» және «Қыс азығын, жаз жина» деген мақалдар адам баласын көрегендікке, істі уақытынан бұрын ойластыруға баулиды. Қыстауға кіргенде тосыннан келген аязға тап болмас үшін жаздың шуақты күндерінде пішен шауып, қора-жайды бекіту — шаруаның басты борышы. Бұл қағида қазіргі күнделікті өмірде де өзекті: кез келген маңызды істі, жоспар мен қажетті құралдарды ерте бастан реттеп қою сәтсіздіктерден сақтайды.
Табиғатпен үндестік және мезгіл сыны
«Қыс аязымен, жаз самалымен» немесе «Қыстың көзі қырау» нақылдары әр мезгілдің өз заңдылығы бар екенін көрсетеді. Сарышұнақ аяз бен қалың қар шаруашылыққа қауіп төндіргенімен, «Қыстағы қар — жерге ырыс, Жердегі ылғал – елге ырыс» мақалы жерге түскен ақ ұлпаның келер көктем мен жазда мол өнім, қалың шалғын әкелетінін ұқтырады. Яғни, қыс мезгіліндегі қиындықтар болашақ тоқшылық пен берекенің негізі ретінде қабылданған.
Тұрақты қоныс пен қорғаныш символы
«Төсім – жайлау, төбем – қыстау» мақалы көшпелі халықтың өмір салтындағы екі басты қоныстың орнын дәл ашады. Жайлау шаруаға кеңдік, еркіндік пен молшылық сыйласа, қыстау — пана, қауіпсіздік пен тұрақтылықтың кепілі саналған. Қыстаудың дұрыс таңдалуы мен дайындалуы қысқы жұт пен суықтан аман шығудың кепілі болды.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Арбаңды қыста сайла, Шанаңды жазда сайла» мақалының қазіргі өмірдегі маңызы қандай?Бұл нақыл кез келген шаруаны алдын ала жоспарлап, қажетті құрал-жабдықты күні бұрын реттеуге шақырады. Мақал қазіргі заманда да өз уақытын дұрыс басқару және алдағы қадамдарды есептей білу дағдысын білдіреді.
Қысқы қарды неліктен «ырыс» деп атайды?Қалың түскен қар топырақты қатты тоң басудан қорғайды және көктемде еріп, жерге нәр береді. Жердің ылғалға тоюы егіннің жақсы шығуына, жайылым шөбінің бітік өсуіне алып келеді, сондықтан бұл жағдай шаруа үшін байлық пен ырыс болып табылады.
Мақалдарда қыстау мен қысқа дайындық не себепті қатар айтылады?Қыстау тек тұрақ қана емес, қысқы маусымнан аман шығудың қамы мен тіршілік тірегі. Егер жазда шөп шабылып, мал азығы мен баспана алдын ала дайындалмаса, қыстауда қыстап шығу мүмкін болмағандықтан, бұл ұғымдар үнемі ажырамас бірлікте қарастырылады.
Қыстау мен қысқы тіршілікке қатысты мақал-мәтелдер — қатал табиғатпен бетпе-бет келген бабалардың өмірлік тәжірибесі мен байқампаздығының көрінісі. Алдын ала қамдану, ерінбей еңбек ету және уақытты бағалау сияқты құндылықтар бүгінгі заманда да өз маңызын жоғалтқан жоқ.