Қора, күзет және түз тағысы: дала тұрмысының мақалдары
Дәстүрлі шаруашылықта қора – тек төрт түліктің панасы ғана емес, маңдай термен жиған дәулеттің қауіпсіздік қамалы, жауапкершілік өлшемі. Түз тағысы мен үй малының арасын бөліп тұрған осы қоршаудың мықтылығы даланың қатал заңында шаруаның еңбекқорлығы мен қырағылығын сынайды. Осы қағидалар төңірегінде қалыптасқан халық даналығы мал бағудың машақатын, күзетші иттің орны мен жаратылыс тепе-теңдігін айшықты бейнелейді.
Қора мен түз заңы туралы мақалдар
Иттің иесі болса, бөрінің тәңірісі бар.
***
Иттің тойған жері, бөрінің тойған жері.
***
Ит — жеті қазынаның бірі.
***
Ит алғыр болса, қорадағы қасқырдан қорықпас.
***
Қасқырдың аузы жесе де қан, жемесе де қан.
***
Қасқырды қанша асырасаң да, орманға қарап ұлиды.
***
Қотыр тай қорада тұрса да, жайлауды аңсайды.
***
Қораға кірген қасқыр қойдың бәрін жемейді.
***
Қорасы жоқтың қойы жоқ.
Тұрмыстық ұстанымдар мен мақалдар мәні
Шаруаға ұқыптылық пен жауапкершілік
«Қорасы жоқтың қойы жоқ» нақылы кез келген істі бастамас бұрын оның түпкі негізін, қорғаныс алғышарттарын дайындау керектігін ескертеді. Түлік жинау үшін алдымен оны паналайтын, сыртқы қауіптен сақтайтын орын қажет. Қазіргі тұрғыдан алғанда, бұл – кез келген кәсіп пен жобаның қауіпсіздік жүйесін алдын ала ойластыру, тиянақтылыққа сүйену деген сөз.
Қырағылық пен сақтық рәмізі
Мал баққан қауым үшін ит жай ғана үй жануары емес, «жеті қазынаның бірі» ретінде қора күзетінің сенімді серігі болды. Алғыр, батыл ит қораны сырттан торыған қасқырға қарсы тұра алады. Бұл тіркестер сақтық пен сенімді көмекшінің, ұжымдық немесе жеке қорғаныстың кез келген қауіп-қатерге тойтарыс берудегі шешуші рөлін білдіреді.
Жаратылыс мінезі мен өмір тепе-теңдігі
Дала философиясында жыртқыштың да өз табиғаты бар. «Қасқырды қанша асырасаң да, орманға қарап ұлиды» немесе «Қасқырдың аузы жесе де қан, жемесе де қан» деген сөздер туа бітті болмысты өзгерту мүмкін еместігін, жаман аттының үнемі күдік астында қалатынын меңзейді. Ал жыртқыштың шабуылынан кейінгі шығын кезінде «Қораға кірген қасқыр қойдың бәрін жемейді» деп, барына қанағат етіп, ең бастысы өмірдің жалғасатынына үміт артқан.
Еркіндікке құштарлық
Қора қауіпсіз орын болғанымен, ол тұйық кеңістік. Сондықтан «Қотыр тай қорада тұрса да, жайлауды аңсайды» нақылы тіршілік иесінің қандай мүшкіл халде болса да, кеңдік пен бостандыққа талпынатын табиғи мінезін көрсетеді. Адам да қиындық пен тар қапаста қамалмай, әрдайым кең өріске, дамуға ұмтылуы тиіс.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Иттің иесі болса, бөрінің тәңірісі бар» сөзінің астарында қандай философия жатыр?Бұл мақал әлемдегі әділдік пен тепе-теңдік заңын аңғартады. Үй жануары иесінің қамқорлығына сүйенсе, түз тағысы да жаратылыстың бұйырған несібесінен құр қалмайды. Кез келген әлдінің үстінен қарайтын заңдылық пен күш барын еске салып, астамшылық пен орынсыз қатыгездіктен тыяды.
«Қораға кірген қасқыр қойдың бәрін жемейді» деген тәмсіл қандай жағдайда қолданылады?Бұл сөз ауыр шығын мен сәтсіздікке ұшыраған жанның көңілін демеу, жұбату үшін айтылады. Үлкен қасіреттен кейін де аман қалған үлеске шүкіршілік етіп, «бас аман болса, мал табылар» деген оптимистік ұстанымды білдіреді.
«Қотыр тай қорада тұрса да, жайлауды аңсайды» мақалы адам мінезіне қалай қатысты?Денесі дертке шалдықса да, жылқы түлігі тар қоршауда қалуды қаламай, кең өрісті көксейді. Адамға қатысты айтылғанда, бұл – әлеуметтік немесе тұрмыстық жағдайы төмендегеніне қарамастан, адамның рухы мен арманы әрдайым биікке, еркін өмірге құштар болатынын меңзейтін ой.