Жайлау туралы мақал-мәтелдер: Дала құты мен кеңдік философиясы
Қазақтың дәстүрлі өмір салтында жайлау тек мал жайылымы ғана емес, елдің еңсесі көтеріліп, көңіл сергитін, береке мен ырыс ұялайтын қасиетті қоныс саналған. Қыстан аман шыққан елдің жадырап, тіршілігіне қайта дем беретін де осы салқын самалды, шүйгін шөпті мекен. Көшпелі жұрттың жер таңдау тәжірибесі мен тіршілікке қатысты терең дүниетанымы мақал-мәтелдерге арқау болып, бүгінгі ұрпаққа жетті.
Жайлау туралы мақалдар жинағы
Төсім – жайлау, төбем – қыстау.
***
Жақсы жердің жайлауы,
Жаман жердің күздеуі.
***
Жақсы жайлау малға толар.
Жаман жайлау шаңға толар.
***
Жайлауы жақсының, Әр бұтасының түбі бір кесек ет.
Түсіндірме: Мақалдардың мән-мағынасы
Тұрмыстың тоқтығы мен сенімділік
«Төсім – жайлау, төбем – қыстау» деген сөз тек табиғат пен қонысты емес, сонымен қатар адамның ішкі тыныштығын, материалдық әрі рухани дербестігін бейнелейді. Төстің жайлаудай кең болуы жомарт пейіл мен ашық көңілді меңзесе, төбенің қыстау болуы – адамның панасы бүтін, алдағы қиын күндерге әркез әзір екенін көрсетеді. Бұл – өзіне сенімді, тірлігі тиянақты жанның сипаты.
Қоныс пен қоршаған ортаның маңызы
«Жақсы жайлау малға толар, жаман жайлау шаңға толар» және «Жақсы жердің жайлауы, жаман жердің күздеуі» деген тіркестер дұрыс таңдаудың нәтижесін ұқтырады. Шөбі шүйгін, суы тұнық жер табыс пен берекеге бастайды. Ал керісінше, топырағы құнарсыз, қуаң өңірде қанша еңбек етілсе де, нәтижесі берекесіз шаң мен бос әуреге айналуы мүмкін. Бұл ойды қазіргі өмірде ортаны, қызмет пен бағытты дұрыс таңдау мәселесіне де балауға болады.
Еңбектің қайтарымы мен жер құнары
«Жайлауы жақсының, әр бұтасының түбі бір кесек ет» деген бейнелі тұжырымда табиғат пен шаруашылықтың тығыз байланысы ашылған. Жердің құнары мол болған сайын, оған жайылған төрт түлік те тез оңалып, ет пен сүтке толады. Шаруаның күш-қайратын ақтайтын басты тірек – жер байлығы мен оған деген ұқыпты көзқарас екені осы теңеуден анық көрінеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Төсім – жайлау, төбем – қыстау» мақалы қандай мағына береді?
Жауап: Бұл сөз тіркесі кеңпейілдікті, молшылықты және қауіпсіздікті білдіреді. Адамның көңілі мен дастарханы жайлаудай жайдары, ал тірлігі мен баспанасы қыстаудай берік әрі қорғанды екенін сипаттайды.
Сұрақ: «Әр бұтасының түбі бір кесек ет» теңеуі нені білдіреді?
Жауап: Бұл – жер шұрайлылығы мен шөбінің малға жұғымдылығын көрсететін әсірелеу. Құнарлы қоныста жайылған малдың тез қоңданып, шаруаға береке әкелетінін дәріптейді.
Сұрақ: Жаман жайлаудың «шаңға толуы» нені меңзейді?
Жауап: Жері тақыр, шөбі аз жерде жайылған мал тояттамайды, керісінше шаң-тозаң болып күйден таяды. Аудармалы мәнінде бұл берекесі жоқ, тиянақсыз іс немесе нәтижесіз ортаны сипаттайды.
Жайлау жайлы нақыл сөздер көшпелі қазақтың табиғатпен үндестігін, жер таңдаудағы көрегендігін және өмірлік тепе-теңдікке ұмтылысын көрсететін бағалы рухани мұра болып қала береді.