Қазақ дүниетанымында «құт» — шаңырақтың ырысы мен тоқшылығын, адам бойындағы жақсылық пен өмірлік қуатты білдіретін киелі ұғым. Бағзы сенім бойынша құт адамға да, қонысқа да берілетін ерекше сый саналған, алайда оны қадірлеп ұстамаса, сусып жоғалуы да оңай деп есептелген. Ұлт жадындағы осы терең пәлсапа көнеден жеткен нақыл сөздерде айқын көрініс тапқан.
Құт туралы мақал-мәтелдер
Құт қонған жерге ырыс қонады.
***
Құтты қонақ келсе, қой егіз табар.
***
Құтты болсын қадамың.
***
Құтты үйге қонақ келер.
***
Құтты болсын қонысың.
***
Құтты қоныс – құт-береке.
***
Құтты адам – қыдырлы адам.
***
Құтты мекен – берекелі ел.
***
Құт қонған ел азбас.
Түсіндірме: Құт ұғымының танымдық астары
Қонақ пен шаңырақ берекесі
Қазақтың пейілі мен қонақжайлық салты құт ұғымымен тығыз байланысып жатыр. Үйге келген әрбір жолаушымен бірге ырыс қоса енеді деген сенім бар. Әсіресе көлденең бұрылған «Құдай қонақты» қадірлеу — сол үйдің дәулетін арттыратын амал деп білінген. Оң ниетті қонақтың аяғы тиген соң мал төлдеп, тірлік алға басса, оны келген кісінің ақ пейілі мен құтынан деп бағалаған.
Жайлы қоныс пен елдің өркендеуі
Көшпелі өмір сүрген ата-бабамыз үшін мекен таңдау — тұтас қауымның тағдырын шешетін қадам болды. Өрісі кең, суы тұщы, малына жайлы жерді құтты мекен санап, ондай қонысқа тұрақтаған ел тозбайды, өсіп-өркендейді деп қараған. Сондықтан жаңа жұртқа қонғанда «қонысың құтты болсын» деп тілек айту ізгі дәстүр ретінде орныққан.
Қыдырлы адам және оның шарапаты
Халық танымында кейбір жандар ерекше сәттілікке ие, жүрген ортасына нұр шашып, игілік әкелетін қасиетімен дараланады. Ондай жандарды «қыдырлы адам» деп ардақтап, олардың қолынан шыққан істің оңға басатынына, аяғы құтты болатынына сенген. Адамның кісілігі мен ізгілігі айналасына дәулет пен жақсылық дарытады деген сенім осыдан туған.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. Мақалдарда неліктен қонақ пен құт қатар айтылады?Дәстүрлі түсінік бойынша, үйге кірген қонақ өзінің несібесімен келеді және оның таза ниеті шаңыраққа молшылық әкеледі деп саналған. Сондықтан қонақ пен береке егіз ұғым ретінде қарастырылады.
2. «Құт қонған жер» деп қандай мекенді атаған?Малға жайлы, шөбі шүйгін, суы жеткілікті әрі елдің тыныш тірлік кешуіне қолайлы қонысты халық құтты жер деп атаған. Мұндай ортада халық кедейленбей, берекелі күн кешеді деп есептелген.
3. Қыдырлы адамның негізгі сипаты қандай?Бұл — ісі әрдайым алға басатын, өзі барған жерге қуаныш пен сәттілік сыйлайтын, пейілі кең әрі шарапаты мол адам. Халық мұндай жанның аяғы мен қадамын қастерлеген.
Түйін
Құт туралы мақалдар тек байлық пен мал-мүлікті ғана емес, адамдар арасындағы татулықты, табиғатпен үйлесімдікті және ізгі ниетті ұлықтайды. Бабалар нақылы бүгінгі ұрпақты да пейілді түзу ұстауға, қонақты құрметтеуге және туған жердің қадірін білуге үндейді.