Адам баласы табиғатынан жалғыз өмір сүруге бейімделмеген. Кез келген тіршіліктің өзегі де, берекелі тірліктің кілті де ортақ мүддеге жұмылған қоғамда, ынтымағы жарасқан ортада көрініс табады. Көшпелі қазақ тұрмысында бірлесіп күн көру, қиындықты бірге еңсеріп, қуанышты тең бөлісу жай ғана қажеттілік емес, аман қалудың басты шарты саналған. Ата-бабамыз осы біртұтастықты «қауым» ұғымымен астастырып, ұрпағына бірлік пен татулықты ту етуді өсиет еткен.
Қауым туралы таңдаулы мақалдар
Ауыл болсаң — қауым бол, аз да бітер, көп те бітер, татулыққа не жетер.
***
Қара жерді жамандама – қайтып сонда барарсың, қауым елді жамандама – қарғысына қаларсың.
***
Екі жаман ауыл болмас, ауыл болса да қауым болмас.
***
Жаманмен ауыл болғанша, жақсымен қауым бол.
***
Ауыл болсаң, қауым бол, Көрші болсаң, тату бол.
***
Ат алсаң, ауылыңменен ақылдас, Қатын алсаң, қауымыңменен ақылдас.
***
Дауыл болмай жауын болмас, Даулы болған қауым болмас.
***
Көп түкірсе — көл болады.
Ауыл мен қауым: қоныстастықтан рухани тұтастыққа дейін
Қазақы танымда «ауыл» мен «қауым» сөздері қатар айтылғанымен, олардың мән-мағыналық деңгейі бірдей емес. Ауыл — белгілі бір аумақта ірге тепкен, шаруашылық қарекеті ортақ адамдардың қонысы, яғни тұрмыстық немесе географиялық бірлестік. Ал қауым — сол ауылдағы немесе бүкіл елдегі ағайынның рухани туыстығы, ортақ мүдде мен ішкі келісім негізінде ұйысқан біртұтас қоғам.
«Екі жаман ауыл болмас, ауыл болса да қауым болмас» деген нақыл тек бірге отырғанмен ісі ортақтаспайтын, пейілі тоғыспайтын ортаның шынайы күш бола алмайтынын айғақтайды. Көрші қонып, ауыл құрау оңай болғанымен, сол адамдардың бірін-бірі қадірлейтін сүттей ұйыған қауымға айналуы — үлкен парасат пен өзара кешірімділікті талап етеді. Сондықтан бабаларымыз «Жаманмен ауыл болғанша, жақсымен қауым бол» деп, жай ғана қатар тірлік кешуден гөрі, жақсы жандармен саналы түрде ұйыса білуді жоғары бағалаған.
Ұжымдық ақыл мен береке: даудың зардабы және бірлескен шешім
Қауымның мызғымас тірегі — ақылдасып пішкен шешім мен ішкі тыныштық. Жеке адам қанша көреген болса да, барлық мәселенің мән-жайын бірдей байқай алмауы мүмкін. Сол себепті күнделікті тұрмыстағы елеулі өзгерістер ұжым талқысына салынған. «Ат алсаң, ауылыңменен ақылдас, Қатын алсаң, қауымыңменен ақылдас» деген қағида жеке бас қателігінен қорғайтын сақтық тетігін білдіреді. Ат — ер-азаматтың қанаты, ал отбасы құру — ұрпақ жалғастығы мен әулеттің келешегі. Мұндай маңызды қадамдарда көпті көрген қауымның ақылына жүгіну асығыс байлам жасаудан сақтандырған.
Сонымен қатар, дау-дамай мен өзара қырқыс кез келген мықты қауымды іштей ірітеді. «Дауыл болмай жауын болмас, Даулы болған қауым болмас» деген сөз табиғаттағы дауыл мен қоғамдағы араздықтың бүлдіргіш күшін қатар қояды. Алауыздық жайлаған елде береке тұрақтамайды. Керісінше, ауызбіршілігі бекем болған қауым «Көп түкірсе — көл болады» деп, тіпті ең ауыр сынақтар мен күрделі міндеттерді ортақ күшпен оңай еңсереді.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. «Қара жерді жамандама – қайтып сонда барарсың, қауым елді жамандама – қарғысына қаларсың» мақалының тәрбиелік мағынасы неде?
Бұл мақал адамның туған жері мен өскен ортасына деген құрметін қатаң ескертеді. Жер — адамзаттың түбі барар мәңгілік тұрағы болса, қауым ел — оның өсіп-өнген, пана тапқан тірегі. Өз ортасынан безу, елдің қадірін білмей жамандау адамды жалғыздыққа және көпшіліктің теріс батасына ұшыратады.
2. Ауыл мен қауымның негізгі айырмашылығы қалай түсіндіріледі?
Ауыл — адамдардың бірге қоныстануы мен шаруашылық байланысына негізделген сыртқы пішін болса, қауым — сол адамдардың ортақ құндылыққа, өзара сыйластық пен ынтымаққа құрылған ішкі рухани бірлігі. Тек сырттай көрші болып отыру әлі нағыз қауым болуды білдірмейді.
3. Маңызды істерде қауыммен ақылдасу не үшін қажет болған?
Ұжымдық талқылау жеке адамның көзі жетпеген тұстарды ашып көрсетіп, қателік жасау қаупін азайтады. Әсіресе өмірлік мәні зор істерде көпшіліктің тәжірибесіне сүйену тұрақтылық пен берекені қамтамасыз етеді.
Ата-баба өсиетіндегі қауымшылдық пен татулық — бүгінгі қоғам үшін де маңызын жоғалтпаған темірқазық. Бір-біріне сүйеу болған, дауды ауызбіршілікпен жеңген елдің ғана болашағы жарқын, іргесі берік болып қала бермек.