Күріш туралы мақал-мәтелдер: диқаншылық сыры мен өмірлік тағылым
Дала халқының тіршілік салтында егіншілік пен диқаншылықтың алар орны ерекше. Соның ішінде Сыр бойының басты байлығы саналған күріш дақылы тек маңдай тердің өнімі ғана емес, елдің ырыс-берекесінің де өлшеміне айналған. Бабаларымыз күріштің күтімін, суға тәуелді табиғатын және оның қасындағы күрмекпен қатар өсетін қалпын адам өмірімен, қоғамдағы қарым-қатынаспен шебер байланыстырып, ұрпаққа нақыл сөз ретінде қалдырған.
Күрішке қатысты халық мақалдары
Күріш арқасында күрмек су ішер.
***
Күріш азса, күрмек болар.
***
Бидай — қырда, Күріш — Сырда.
***
Күріш суымен ырыс.
***
Күріш жеген арымас, күрмек жеген жарымас.
***
Күріштің дәмін май келтірер.
***
Ет сүйексіз, күріш күрмексіз болмас.
Мақалдардың мағыналық астары
Күріш пен күрмек: жақсылықтың шарапаты және кемшіліксіз өмірдің болмауы
Халық танымында күріш — асыл қасиеттің, пайдалы істің және игілікті тұлғаның бейнесі болса, күрмек — оның маңында пайда болатын арамшөп, яғни кемшілік немесе тегін пайда көздеушілік белгісі. «Күріш арқасында күрмек су ішер» деген сөз беделді, еңбекқор адамның қасында жүрген жандардың да оның шарапатын көретінін меңзейді. Ал «Күріш жеген арымас, күрмек жеген жарымас» нақылы сапалы, адал еңбектің ғана тоқшылық әкелетінін, ал пайдасыз нәрсеге алдану береке бермейтінін білдіреді.
Сонымен қатар «Ет сүйексіз, күріш күрмексіз болмас» сөзі өмірде мінсіз адам немесе қиындықсыз іс болмайтынын, кез келген үлкен жақсылықтың ішінде шағын кемшіліктің қатар жүретінін ашық көрсетеді. «Күріш азса, күрмек болар» деген нақыл болса, күтім мен тәрбие болмаған жерде ең асыл нәрсенің өзі құнын жоғалтып, жарамсыз күйге түсуі мүмкін екенін ескертеді.
Су, топырақ және дәм: еңбектің қадірі
Күріш дақылы сусыз өнбейді. «Күріш суымен ырыс» тіркесі бұл дақылдың молшылыққа айналуы тікелей су ресурсына және уақытылы бапталған еңбекке байланысты екенін түсіндіреді. «Бидай — қырда, Күріш — Сырда» мақалы табиғат заңын, әр дақылдың өзіне тән қолайлы өңірі мен ортасы болатынын аңғартады. Ал «Күріштің дәмін май келтірер» нақылы әрбір бастаманы толық ашып, оның қадірін арттыру үшін қосымша жағдай мен үйлесімді қарекет қажет екенін тұспалдайды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Күріш арқасында күрмек су ішер» деген сөз қандай жағдайда қолданылады?
Жауап: Бұл сөз білікті немесе ықпалды бір тұлғаның еңбегінің, жақсылығының шарапаты жанындағы өзге де адамдарға тиіп, солардың да мәселесі оң шешілген сәттерде айтылады.
Сұрақ: Неліктен бидай қырмен, ал күріш Сырмен байланыстырылған?
Жауап: Бидай құрғақшылыққа бейім, қыратты өңірлерде жақсы өнім береді, ал күрішті өсіру үшін үздіксіз мол су қажет. Сондықтан бабаларымыз күріш шаруашылығын Сырдария бойымен байланыстырып таныған.
Сұрақ: «Ет сүйексіз, күріш күрмексіз болмас» мақалының тұрмыстық мағынасы қандай?
Жауап: Мақал адам баласын шынайылыққа шақырады: кез келген ортада, жұмыста немесе адам мінезінде шамалы болса да кемшілік кездесетінін, өмірден мінсіздікті ғана күтуге болмайтынын көрсетеді.
Күріш жайындағы нақылдар — қазақ халқының диқаншылық тәжірибесінен туған өмірлік философиясы. Бұл мақалдар еңбекті бағалауға, айналаға шарапатты болуға және кез келген істің нәтижесі күтім мен жауапкершілікке тікелей байланысты екенін ұғындырады.