Қазақ даласында дәнді дақылдардың ішінде тарының алар орны ерекше. Дәні титімдей ғана болғанымен, қанағат пен төзімнің, тынымсыз қара еңбек пен тоқшылықтың белгісіне айналған бұл дақыл ата-бабамыздың сөз өнерінде де терең із қалдырды. Бабаларымыз адамның мінезін, қоғамдағы бірлікті, тұрмыстағы жауапкершілікті бір уыс тарының қадірімен салмақтап отырған.
Тары туралы халық мақал-мәтелдері
Тамырың қашса тары ек, келер жылы тағы ек. Тамырың келер қасыңа, қайыры тиер басыңа.
***
Қасық тары ботқа болмас, ботқа болса да жұртқа болмас.
***
Біз де қатын болармыз, қапқа тары салармыз.
***
Тарыдай шашылма, табақтай төнбе.
***
Тарыдай нәрсіз.
***
Бір уыс тары — бір үйлі жанға татыр.
***
Тары ексең, тары орасың.
***
Тарыны шашпа, табақты ташпа.
Мақал-мәтелдердің астары мен мән-мағынасы
Еңбек пен нәтиже сабағы
«Тары ексең, тары орасың» деген сөз кез келген адамның бүгінгі әрекеті ертеңгі жемісін айқындайтынын білдіреді. Не ексең, соны оратының секілді, адал тер төкпей берекеге жету мүмкін емес. Ал «Тамырың қашса тары ек, келер жылы тағы ек…» деген даналық қиын қыстау күнде де еңбектен қол үзбей, шаруаны ширату арқылы жоғалған абырой мен ағайынды қайта баурап алуға болатынын меңзейді. Еңбек еткен адам ешқашан құр қалмайды, қайыры міндетті түрде алдынан шығады.
Ынтымақ пен шектен шықпау қағидасы
«Тарыдай шашылма, табақтай төнбе» нақылы адамды сабырлылық пен байсалдылыққа тәрбиелейді. Жай күні босқа күйіп-пісіп шашылу да, қиындықта тым қатты тұйықталып біреудің желкесіне төну де жараспайды. Әр нәрсенің өлшемі мен шегі бар. Сонымен қатар «Қасық тары ботқа болмас, ботқа болса да жұртқа болмас» деген тұжырым жеке-дара қарекеттің аздық ететінін, толыққанды нәтиже үшін ортақ күш пен толымды үлес керектігін ұғындырады. Ынтымақ жоқ жерде берекелі дастарқан да жайылмайды.
Үміт пен отбасылық жауапкершілік
«Біз де қатын болармыз, қапқа тары салармыз» деген мақал жас ұрпақтың, әсіресе бойжеткен қыздар мен келіндердің ертеңгі күнге деген нық сенімінен туған. Тарыны жиып, келіге түйіп, қапқа құю — шаңырақтың берекесін кіргізетін үлкен шаруа. Бұл сөз болашақта өз орнын тауып, өз алдына шаңырақ көтеріп, ел қатарлы тұрмыс кешуге деген асқақ үміт пен жауапкершілікті көрсетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Тарыдай шашылмау» сөзі қандай өмірлік қағиданы білдіреді?
Бұл тіркес адамды әр істе ұстамды болуға шақырады. Орынсыз асып-тасып, берекесізденбей немесе бос дүрлікпей, ішкі сабыр мен салмақтылықты сақтау керектігін меңзейді.
«Қапқа тары салу» тіркесінде қандай мән бар?
Қапқа тары салу — отбасының азығын қамдап, шаруаны толық игерудің белгісі. Сондықтан ол өз күшіне сенуді, есейіп жеке шаңырақтың жауапкершілігін мойнына алуға дайын екендігін білдіреді.
«Бір уыс тары — бір үйлі жанға татыр» мақалы нені аңғартады?
Бұл сөз тарының өте тоқ, қанағатты әрі берекелі ас екенін білдіреді. Аз ғана дүниенің өзі ырысты, ынтымақты отбасында үлкен дастарқанның өзегіне айнала алатынын көрсетеді.
Титімдей тары дәнінің бойында ата-бабамыздың төккен маңдай тері мен ұрпаққа қалдырған өсиеті жатыр. Осы мақалдар арқылы халқымыз азға қанағат етуді, еңбекті қадірлеуді және бірліктен ажырамауды бүгінгі күнге дейін үлгі етіп келеді.