Дала мәдениетінде бидай тек күнделікті қорек көзі емес, адамгершілік пен кісілік қасиеттердің рухани өлшеміне айналған. Егіншілік пен тіршілік философиясын терең ұғынған бабаларымыз дәннің пісіп-жетілуі мен қадір-қасиетін адамның мінез-құлқымен, қоғамдағы қарым-қатынасымен ұштастырып отырған.
Бидай жайлы мақалдар топтамасы
Бидайдың кеудесін көтергені — дақылы жоқтығы; жігіттің кеудесін көтергені — ақылы жоқтығы.
***
Бидайдың арқасында бидайық су ішер.
***
Кімнің бидайы жоқ, ол бұрқағына да қуанады.
***
Су бар жерде ырыс бар: Ұстап балық жейсің, Ақ бидай егіп, нанын жейсің.
***
Бидай наның болмаса, Бидай сөзің жоқ па еді?
***
Қарамықтың дәні болғанша, бидайдың сабаны бол, Жаман елдің жақсысы болғанша, жақсы елдің жаманы бол.
***
Арпа, бидай — ас екен, Алтын, күміс — тас екен.
***
Көп бидайдың ішінде жалғыз арпа.
***
Бидайды көрсетіп, арпаны сатты.
Мақалдардың мағыналық қатпарлары
Кішіпейілділік пен кеудемсоқтықтың өлшемі
Піскен астықтың масағы дәні толған сайын салмақ тартып, басын жерге ие түседі. Ал дәні жоқ, іші бос масақ көкке қарап тікірейіп тұрады. Халық даналығы осы табиғи құбылысты адам мінезіне дәл теліген: кеудесін керіп, өзін өзгеден жоғары қоятын адамның білімі мен ішкі мазмұны таяз болса, нағыз парасатты, ақылы толысқан жан әрдайым қарапайым әрі кішіпейіл келеді.
Алтыннан қымбат қанағат пен нанның қадірі
Адам өміріндегі ең қажетті байлық — көз қызықтыратын жылтырақ заттар емес, жанға қуат беретін адал ас. Қиын-қыстау кезеңде бағалы металдардың адам өмірін сақтап қалуға шамасы жетпейді, ал бір уыс астық өмірдің өзегін жалғайды. Сонымен қатар қолында негізгі дәні жоқ адам оның қиқымы мен ұшқынына да қанағат етіп, барына шүкір етуге бейім тұрады. Табиғаттың берекесі — суы бар құнарлы жерде еңбек етіп, ақ бидайдың нанын жеу нағыз ырыс пен бақыттың көзі саналады.
Қонақжайлылық және жылы сөздің басымдығы
Қазақ даласында дастарқан мәзірінен бұрын ниет пен ашық қабақ, ізгі лебіз бірінші орынға қойылған. Үйде қонаққа тосып ұсынатын тәтті тағам немесе жұмсақ нан табылмаған күннің өзінде, келген жанға жылы қабақ танытып, ізетті сөз арнау — адамгершіліктің ең жоғары белгісі. Тәтті сөз бен шынайы ілтипат кез келген мол астан да құндырақ рухани азық ретінде бағаланады.
Орта, сенім және адалдық таразысы
Дән мен егістік бейнесі арқылы адамдар арасындағы сенім мен серіктестік қағидалары да терең көрсетіледі. Бағалы дақылдың қасында өскен арамшөптің өзі сол сумен көгеретіні сияқты, жақсы орта мен қадірлі тұлғаның шарапаты айналасына да тиеді. Соған орай, қадірсіз ортада дараланғанша, мәртебесі биік елдің қатарында қарапайым болған артық. Ал саудада не қарым-қатынаста бидайды көрсетіп қойып, арпаны ұсыну — уәдеге берік болмаудың, жылпостық пен алдаудың айқын сипаты ретінде сынға алынады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Бидайдың арқасында бидайық су ішер» мәтелі нені меңзейді?Бұл сөз жақсы, абыройлы немесе берекелі адамның септігімен оның айналасындағы өзге де жандардың пайда көріп, игілікке ортақтасатынын білдіреді.
«Бидайды көрсетіп, арпаны сатты» тіркесі қандай мағынада қолданылады?Бұл — сырттай жақсы нәрсені көрсетіп, іс жүзінде сапасы төмен дүниені өткізетін, сөзі мен ісі сәйкес келмейтін алаяқтық пен екіжүзділікті әшкерелейтін сөз.
«Көп бидайдың ішінде жалғыз арпа» теңеуі кімге қаратып айтылады?Біркелкі көпшіліктің арасында өзгешеленіп тұрған, ортаға үйлеспейтін немесе сол қауымның жалпы деңгейіне сәйкес келмейтін оқшау адамға қатысты айтылады.
Дәннің қадірі мен масақтың салмағын тану арқылы халқымыз кісілік пен қанағаттың бағасын көрсеткен. Ата-бабадан қалған бұл нақылдар бүгін де адами қасиет пен адал еңбектің бағдаршамы болып қала береді.