Адам болмысындағы сезім мен парасаттың, көрегендік пен ішкі түйсіктің сыртқы бейнесі көбінесе жанар арқылы танылады. Халық ұғымында көз жай ғана көру мүшесі емес, ол адамның ниетін, жүрек қалауын, қауіпке деген көзқарасын және қоғам алдындағы жауапкершілігін өлшейтін рухани айна іспетті.
Көз туралы мақалдар
Көз қорқақ, қол батыр.
***
Еңбектің көзін тапқан байлықтың өзін табады.
***
Партия — халықтың көзі, құлағы; партия — халықтың ақыл-шырағы.
***
Қорқақтың көзі үлкен, ақымақтың сөзі үлкен.
***
Көңілі ояудың көзі ілінбейді, уақыттың өткені білінбейді.
***
Күзетте қалғып көзің ілінсе, жаудың қармағына өзің ілінесің.
***
Батырдың көзі өмірге түседі, қорқақтың көзі өлімге түседі.
***
Елдің көзі – елу.
***
Бір басқа – бір көз.
***
Кісінің көзіне көзің түссе, көңілі жібіп, мейірі түсер.
Түсіндірме
Қорқыныш пен батылдық таразысы
Көз алдына келген істің көлемі немесе қатер адамды бейсаналы түрде шегінуге мәжбүр етуі мүмкін. «Көз қорқақ, қол батыр» сөзі бастапқы күмәнді әрекет арқылы жеңуге бағыттайды. Ал бойын үрей билеген жан кішкентай кедергінің өзін дәудей көріп, қиялындағы қауіпті үлкейтіп жібереді, сондықтан да «Қорқақтың көзі үлкен, ақымақтың сөзі үлкен» делінеді. Мұндай ішкі бағдар «Батырдың көзі өмірге түседі, қорқақтың көзі өлімге түседі» деген тұжырыммен толыға түседі: батыл тұлға әрқашан алға ұмтылып, үміт пен өмірге ұмтылса, рухы әлсіз жан өзін күтіп тұрған қатерден көз алмай, торығуға бой алдырады.
Істің бастауы мен еңбек кілті
Қазақ түсінігінде «көз» сөзі бастау, тетік, бұлақтың қайнары немесе мәселенің шешімі ұғымдарымен ұштасып жатады. «Еңбектің көзін тапқан байлықтың өзін табады» нақылы істің мәнісін ұғып, күш-жігерді тура бағытқа жұмсай білудің берекесін көрсетеді. Мұндай ұстаным адамнан ерекше зейін мен талпынысты талап етеді. Сондықтан «Көңілі ояудың көзі ілінбейді, уақыттың өткені білінбейді» деген сөз терең ой мен ізденіске берілген адамның мақсат жолында қалай қажырлы еңбек ететінін айқындайды.
Қоғам мен қырағылық бақылауы
Жауапкершілік бар жерде ұдайы сақтық пен қырағылық қатар жүреді. Мәселен, «Күзетте қалғып көзің ілінсе, жаудың қармағына өзің ілінесің» ескертпесі бір сәттік селқостықтың орны толмас өкінішке соқтыратынын меңзейді. Ал «Елдің көзі – елу» тәмсілі жеке адамның іс-қимылы қауымның жіті назарынан тыс қалмайтынын білдіреді. «Бір басқа – бір көз» деген сөз әрбір жаратылыстың өзіндік өлшемі, жауапкершілігі немесе қорғаны бар екенін байқатса, «Кісінің көзіне көзің түссе, көңілі жібіп, мейірі түсер» деген мақал адами қарым-қатынастағы жанар арқылы орнайтын жылылық пен шынайы сенімнің күшін көрсетеді. Сонымен қатар идеологиялық кезеңге сай туындаған «Партия — халықтың көзі, құлағы; партия — халықтың ақыл-шырағы» деген тіркес ұжымдық басқару мен қырағылықты білдіретін өз заманының саяси үлгісін бейнелейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кісінің көзіне көзің түссе, көңілі жібіп, мейірі түсер» мақалы нені меңзейді?Бұл нақыл адамдардың бетпе-бет тілдесуі мен көз түйістіруі жүректегі өкпе-ренішті тарқатып, өзара сенім мен ішкі жылылықты оятатынын түсіндіреді. Ашық әрі тік қарау – кіршіксіз ниет пен татулықтың белгісі.
«Еңбектің көзін табу» деген сөз тіркесі мақалда қандай мәнге ие?Бұл жердегі «көз» сөзі кез келген кәсіптің немесе шаруаның ең басты тетігін, оңтайлы жолын табу дегенді аңғартады. Еңбекті құр жанталаспен емес, ақылмен әрі дұрыс бағытта ұйымдастырғанда ғана нақты нәтижеге қол жетеді.
«Бір басқа – бір көз» мақалының астары қандай?Бұл тұжырым адамға берілген мүмкіндік пен жауапкершіліктің шегін немесе әр жанның өзіне тән бақылауы мен қамқорлығы болу керектігін білдіретін қысқа қайырымды сөз.