Адам баласы үшін сөз бен дыбыс — таным мен тәрбиенің басты дәнекері. Халқымыз ақпаратты сезіну, сөз тыңдай білу және естігенді көкейге түю қабілетін құлақ ұғымымен тікелей байланыстырған. Тыңдау мәдениеті, ақыл-ой зейіні мен рухани саулықтың өлшемі көне нақылдарда терең таңбаланған.
Құлақ туралы мақал-мәтелдер жинағы
Ел құлағы елу.
***
Адам құлақтан азады, көңілден семіреді.
***
Қазаншының еркі өзінде, қайдан құлақ шығарса.
***
Саусағы ұзын биші болар, құлағы үлкен күйші болар.
***
Көз көруге тоймайды, құлақ естуге тоймайды.
***
Көзі жоқ, құлағы саудың ақылы толады; құлағы жоқ, көзі саудың ақылы солады.
***
Аш құлақтан тыныш құлақ.
***
Сөз атасы – құлақ, жол атасы – тұяқ, су атасы – бұлақ.
***
Ақпа құлаққа айтқан сөз ағып кетеді.
***
Құйма құлақ айтқан сөзді құйып алады.
Түсіндірме: халық даналығының мән-мағынасы
Зейін мен есте сақтау мәдениеті: құйма құлақ және ақпа құлақ
Тәлім-тәрбие үдерісінде адамның айтылған сөзді қабылдау сипаты аса маңызды рөл атқарады. Ықыласпен тыңдап, естігенін жадына берік сақтайтын зерделі жандарды «құйма құлақ» деп дәріптеген. Мұндай қасиет білім мен өнегеге ұмтылған шәкіртке тән. Керісінше, айтылған ақыл-кеңесті жанына дарытпай, елеусіз қалдыратын енжарлық «ақпа құлақ» бейнесі арқылы сыналады. Бұл тек қабылдаудың ғана емес, адамның жауапкершілігі мен саналы зейінінің де көрінісі.
Ақпараттық сақтық пен жан тыныштығы
Қоғамдық ортада тараған алыпқаш сөз, жағымсыз хабар адамның көңіл күйіне тікелей әсер етеді. Адамның қажетсіз дүниені тыңдаудан жүйкесі тозып, керісінше, жақсы лебізден марқаятыны өмір заңдылығы. Сондықтан артық өсек-аяң мен дау-дамайдан аулақ болып, тыныштықты таңдау — ішкі саулықтың кепілі. Сонымен бірге көптің назары мен қоғамдық пікірдің сергектігі де ескеріледі: ортада ешбір сыр бүгулі қалмайды, өйткені көпшіліктің есту мен білу қабілеті әрдайым қырағы.
Еркіндік пен басқарушылық астары
Тұрмыстық бұйымның құрылымына негізделген сөз орамдары қоғамдағы шешім қабылдау еркіндігін де көрсетеді. Шебер өз бұйымының тұтқасын қай тұстан шығаратынын өзі шешетіні секілді, іс басындағы немесе басшылық тізгінін ұстаған тұлға да мәселені өз ұйғарымымен реттейді. Бұл кейде жеке ерік-жігерді, кейде өзгеге тәуелсіз әрекет ету сипатын аңғартады.
Көз бен құлақ: таным мен рухани толысу
Адамның рухани әлемі көру мен есту сезімдері арқылы қалыптасады. Алайда сөздің мәнін, білімнің сырын естіп ұғыну — ақыл-ойдың толысуының негізгі тетігі. Көрген дүние тек сыртқы пішінді танытса, естілген сөз мағынаны, ой-өрісті және парасатты байытады. Есту арқылы адамзат жинақтаған рухани қазына мен үндестікті терең сезінуге мүмкіндік туады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Аш құлақтан тыныш құлақ» тіркесі қандай жағдайда қолданылады?
Бұл нақыл адам мазасыз бос сөзден, қауесет пен кикілжіңнен қашып, ішкі тыныштықты қалаған кезде айтылады. Жағымсыз ақпаратпен жүйкені тоздырғанша, ештеңе естімей, сабыр сақтағанның артық екенін білдіреді.
«Құйма құлақ» пен «ақпа құлақ» ұғымдарының өзара айырмашылығы неде?
«Құйма құлақ» — айтылған сөз бен ғибратты бірден қағып алып, санасында сақтайтын зерек адамды білдіреді. Ал «ақпа құлақ» — естіген ақылын елемей, сөз тұрақтамайтын ұқыпсыз, бейжай қасиетті сипаттайды.
Қазанның құлағы туралы мәтел қандай ойды білдіреді?
«Қазаншының еркі өзінде, қайдан құлақ шығарса» мәтелі өз ісіне өзі қожа болуды, шешім қабылдаушы тұлғаның еркін әрекетін меңзейді. Мұнда белгілі бір жағдайдағы тәуелсіздік пен басқарушылық ұстаным көрініс табады.
Адамның ақыл-ойының дамуында есту түйсігінің маңызы қандай?
Халық танымында құлақ тек дыбыс қабылдайтын ағза емес, сөз бен мағынаны тоқитын рухани қақпа саналады. Сөз тыңдай білген адамның білімі тереңдеп, ақылы толысады, өйткені ойдың өзегі естілген мәнде жатыр.