Қазақ ұғымында құда болу – жай ғана отбасын құру рәсімі емес, екі әулеттің тағдырын, абыройы мен болашағын тоғыстыратын аса жауапты саяси-әлеуметтік қадам. Жаңа жұртпен туысу арқылы шаңырақтың өрісі кеңейіп, ағайын арасындағы ынтымақ тереңдей түседі. Халық осы байланыстың әрбір қырын бағамдап, құдалықтың мәні мен жауапкершілігін қанатты сөздерге айналдырған.
Құда туралы мақалдар жинағы
Қараның таққа мінгені – бір-біріне құда түскені.
***
Итпен құда болсаң, боқпен той етерсің.
***
Құданы «құдай» қосады, құдай ұрғанды «құмар» қосады.
***
Құдағиың құрдасыңдай болсын, құдаң шын досыңдай болсын.
***
Құда болғанша – халі-жайын сұрас, құда болған соң – қолда бармен сыйлас.
***
Құдандалының малы бір, анық достың жаны бір.
***
Құданы құдай қосады, үйірі басқаны ноқта қосады.
***
Құдашамен құла ойнар, қошақанмен бөрі ойнар.
***
Ағайын-туғанның қызығы – алыс-беріс, құдалықтың қызығы – барып-келіс.
***
Құданың құдасы – құнан қойдың сорпасы.
Теңдік, таңдау және жауапкершілік салмағы
Түсіндірме: Құда түсу салтында тектілік пен теңдік қағидасы қашанда алдыңғы орында тұрған. «Итпен құда болсаң, боқпен той етерсің» деген нақыл жеңілтектікпен, лайықсыз әулетпен дәмдес болудың соңы орны толмас ұят пен келеңсіздікке соқтыратынын қатаң ескертеді. Сол сияқты, «Құданы «құдай» қосады, құдай ұрғанды «құмар» қосады» деген сөз терең салмақталмаған, тек өткінші нәпсі немесе соқыр мүдде үшін жасалған байланыстың берік болмайтынын, оның түбі берекесіздікке ұласатынын айқын аңғартады. Әулет таңдаудағы байыптылық – ұрпақтың тыныштығы мен өмірлік беделінің кепілі.
Сыйластық пен барыс-келіс әдебі
Түсіндірме: Жаңа туыстық қалыптасқаннан кейін негізгі салмақ қарым-қатынас мәдениетіне жүктеледі. «Құда болғанша – халі-жайын сұрас, құда болған соң – қолда бармен сыйлас» деген қағида бар мәселені алдын ала ашық біліп, ал қол алысқан соң қызғанышсыз, бар ниетпен тату тұруды міндеттейді. Құдалар арасындағы ынтымақтың өміршеңдігі үздіксіз қатынасқа тікелей байланысты, өйткені «Ағайын-туғанның қызығы – алыс-беріс, құдалықтың қызығы – барып-келіс» дегендей, сапарлас болып, бір-бірінің ахуалын біліп тұру сыйластықты арттырады. Шынайы сыйласқан құдалар уақыт өте келе қимас досқа, сырлас құрдасқа айналады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Қараның таққа мінгені – бір-біріне құда түскені» нақылының мағынасы қандай?Бұл қарапайым бұқара үшін ұл мен қызды қияға қондырып, абыроймен құда болудың патшалық таққа отырғандай асқақ қуаныш, зор мәртебе екенін білдіреді.
«Құдандалының малы бір, анық достың жаны бір» деген сөз нені көрсетеді?Екі жақ құда болған соң олардың дүние-мүлкі, тіршілігі ортақ мүддеге айналып, туыстық береке мен өзара қолдаудың арқасында бір бүтінге айналатынын аңғартады.
«Құданың құдасы – құнан қойдың сорпасы» мәтелі нені сипаттайды?Құдалық арқылы туыстық шеңбердің кеңейетінін, тіпті жанама құдаларға дейін құрмет көрсетіліп, олардың да сыйлы қонақ ретінде төрден орын алатынын білдіреді.
Құда таңдауда «үйірі басқаны ноқта қосады» деген сөз нені меңзейді?Әртүрлі ортадан шыққан, бір-бірін бұрын танымаған елдерді отбасылық дәнекер мен шаңырақ құру тәртібі табыстырып, біртұтас қауым ететінін көрсетеді.
Құдалық қатынас – әулеттердің бірлігі мен қоғамдағы татулықты сақтайтын рухани тірек. Ата-баба нақылдары туыстықты құрметтеуге, араздыққа жол бермей, ұрпақ тәрбиесіне адал қарауға үндейді.