Қазақ тұрмысында балта жай ғана шаруашылық сайманы емес, сонымен қатар еңбекқорлықтың, шеберліктің және кесімді күштің бейнесі ретінде қабылданған. Ағаштан түйін түйген ұстаның да, күнделікті тірлік қамын жасаған қарапайым шаруаның да қолынан бұл құрал түспеген. Осыған байланысты халық арасында балтаның қасиетін, ептілік пен сақтықты дәріптейтін терең мағыналы нақылдар қалыптасқан.
Балта туралы мақалдар тізімі
Еңбекшінің мұртын балта кеспес
***
Баласы бардың өзі ойнар, балтасы бардың қолы ойнар
***
Басты балта бұзар, жылқыны маңқа бұзар
***
Балта арытпас, батпан арытар
Түсіндірме: Нақыл сөздердің терең қатпарлары
Адал еңбектің қорғаны мен құдіреті
«Еңбекшінің мұртын балта кеспес» деген сөз адал маңдай терімен нәпақа тапқан адамның қоғамдағы беделі мен мызғымас орнын айқындайды. Өз ісіне адал, тынымсыз еңбек ететін жанның күнкөрісі бекем, мерейі үстем болады. Мұндай адамға кез келген қауіп-қатер немесе өткінші қиындық зиян тигізе алмайды, өйткені оның басты қорғаны — адал кәсібі мен қажырлы қайраты.
Сайманның сайлығы — істің өнімділігі
«Баласы бардың өзі ойнар, балтасы бардың қолы ойнар» деген мақал жұмыс барысында қолайлы әрі сапалы сайманның рөлі зор екенін аңғартады. Қолында өткір әрі ыңғайлы құралы бар шебердің жұмысы жеңіл, қимылы ширақ, өнімі мол болады. Құрал сай болғанда ғана адам шаруаға қиналмай, істі ерекше шабытпен, жеңіл атқарады.
Сақтық шарасы мен үлкен қауіптің салдары
«Басты балта бұзар, жылқыны маңқа бұзар» нақылы абайсыздықтың немесе сыртқы қауіптің залалын көрсетеді. Маңқа дерті мыңғырған жылқының түбіне жететіні секілді, балта да қатты басты жарып түсе алады. Бұл тәмсіл адамды әрдайым сақ жүруге, қауіптің алдын алуға және өз күшіне тым сеніп кетпеуге тәрбиелейді.
Көңіл кірбіңі мен ауыр уайымның жүгі
«Балта арытпас, батпан арытар» деген қанатты сөз адамды қара жұмыс емес, жан дүниені кемірген уайым-қайғы жүдететінін білдіреді. Тәнді шаршататын ауыр бейнеттен гөрі, іштегі зілдей батпан ойлар адамның қауқарын тез тауысады. Сондықтан рухани салауаттылық пен көңіл тыныштығы тән саулығынан кем түспейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Еңбекшінің мұртын балта кеспес» мақалының негізгі түйіні неде?Бұл нақыл адал еңбекпен айналысқан адамның қадір-қасиеті мен тұрмысының беріктігін көрсетеді. Еңбекқор жан кез келген ауыртпалыққа төтеп береді, оның абыройына ешқандай қатер нұқсан келтіре алмайды.
«Балтасы бардың қолы ойнар» тіркесі нені аңғартады?Бұл ой жұмысқа қажетті сайманның толық әрі сапалы болуы істің нәтижелі және жеңіл атқарылуына тікелей әсер ететінін білдіреді.
«Балта арытпас, батпан арытар» нақылының психологиялық мәні қандай?Мұнда физикалық күш түсетін қарапайым еңбектен гөрі, адамның ішкі жан дүниесін жегідей жеген ауыр уайым мен қайғының әлдеқайда көп күш алатыны меңзеледі.