Көшпелі тұрмыста мал әбзелдері жай ғана шаруашылық құралы емес, адам мен табиғат, басқарушы мен бағынушы арасындағы қарым-қатынасты айқындайтын терең танымдық белгі болды. Солардың бірі – ноқта. Ауыздығы болмайтын, жануардың басын тек бұрып жетектеуге арналған бұл құрал халық ұғымында жөн сілтеу, бет түзеу, тіпті «басқа ноқта кигізу» тіркесі арқылы тәртіпке келтіріп, бағындыру мағынасын иеленген. Тіршілікте жазмыштан озмыш жоқтығын білдіретін «Тәңірдің ноқтасы» ұғымы да осы тұжырымнан бастау алады.
Ноқта туралы мақал
Жылқыға қамшы керек, түйеге — ноқта керек.
Мақалдың мән-мағынасы: екі түрлі мінез, екі түрлі тәсіл
Халық даналығы жылқы мен түйенің жаратылыс айырмашылығын оларды басқару құралдары арқылы дәл бағамдаған. Жылқы – қызуқанды, екпінді жануар. Оған дер кезінде серпін беріп, шабысын арттыру үшін қамшы қажет. Ал түйе – байсалды, сонымен бірге қырсықтығы да бар жануар. Оны ұрып-соққаннан гөрі, басына ноқта кигізіп, жетекке алып, ырқына көндіру әлдеқайда нәтижелі. Бұл – қатаң бақылау мен жұмсақ жетектеудің аражігін айқындайтын үлкен өмірлік тәжірибе.
Ноқта мен жүген: жұмсақ бағыт пен қатаң тежеу
Жүгенде ауыздық болатындықтан, ол толық бағыныштылықты, тізгінді тежеуді білдіреді. Ал ноқта малға еркін оттауға мүмкіндік бере отырып, иесінің жетегінен шығармауды қамтамасыз етеді. Сондықтан дәстүрлі қоғамда көш басын бағыттайтын, жолы үлкен руды немесе ел ағасын «ноқта аға» деп құрметтеген. Мұндағы ноқта ұстау – күшпен басу емес, үлкен жауапкершілікпен жөн көрсету, көшті дұрыс бағытқа бастау символы саналады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Жылқыға қамшы керек, түйеге — ноқта керек» мақалының педагогикалық мәні неде?Бұл мақал әр мінезге жеке тәсіл керектігін ескертеді. Қызуқанды болмысқа қамшыдай демеу мен серпін қажет болса, салмақты әрі өзіндік қайсарлығы бар мінезге жөн сілтеп, ноқта сияқты жетектеп отыру дұрыс саналады.
«Ноқта аға» ұғымы нені білдіреді?Дәстүрлі рулық жүйеде ең үлкен, жолы дара руды немесе ел сыйлаған ақсақалды «ноқта аға» деген. Ол – көштің бағытын айқындап, бүкіл елге жөн сілтейтін, үлкен жауапкершілік арқалаған басшы тұлға.
Ноқта мен жүгеннің символдық айырмашылығы неде?Ауыздығы бар жүген – қатаң тізгіндеу мен толық бағынудың белгісі. Ал ноқта – жануарға белгілі бір еркіндік бере отырып, тек бағыт беріп отыратын жұмсақ басқарудың көрінісі.