Дәстүрлі егіншілік мәдениетінде кетпен – жай ғана темір құрал емес, адал бейнеттің, суармалы жерді игерудің және төгілген тердің басты айғағы. Диқан қауымы кетпенмен арық тартып, жер жыртып, тіршілік нәрін өсімдікке жеткізген. Осы себепті ата-бабамыз қарапайым шаруашылық құралы арқылы терең тұрмыстық, этикалық және философиялық ой түйген. Кетпен туралы мақал-мәтелдерде еңбектің мерзімі, тыңғылықты дайындық, іс-қимылдың қайтарымы мен сөздің ауыр салмағы айқын көрініс табады.
Кетпенге байланысты халық нақылдары
Кезі келсе кетпен шап, майрылмаса қайрылсын.
***
Орайы келсе орақ ор, кезі келсе кетпен шап.
***
Келіннің сөзі кетпендей, баланың сөзі батпандай.
***
Кетпенім сай, шотым сай – қазсам суға жетемін; атаным сай, атым сай – көшсем нуға жетемін.
***
Кетпеннің басын бассаң, сабы маңдайыңа тиер.
Мақалдардың мағыналық қатпарлары
Уақыт пен сәтті жібермеу
«Орайы келсе орақ ор, кезі келсе кетпен шап» және «Кезі келсе кетпен шап, майрылмаса қайрылсын» деген нақылдар кез келген істің өз мезгілі болатынын ескертеді. Егін егу мен өнім жинау белгіленген мерзімнен кешіксе, бүкіл еңбек зая кетеді. Сондықтан істің реті келген сәтте күш-жігерді аямай, батыл әрекет ету қажет. Бұл қағида бүгінгі күнде де кез келген бастаманы уақытында қолға алып, мүмкіндікті тиімді пайдалану керектігін меңзейді.
Дайындықтың мығымдығы және сенімділік
«Кетпенім сай, шотым сай – қазсам суға жетемін; атаным сай, атым сай – көшсем нуға жетемін» деген сөз диқан мен көшпендінің өмірлік тәжірибесін үйлестіреді. Сайман толық болса, қажырлы еңбекпен шөл даладан да су шығарып, қалаған нәтижеге қол жеткізуге болады. Мұндағы басты ой – іске кіріспес бұрын барлық қажетті құралды түгендеп, жан-жақты әзірлікпен бастау, сонда ғана мақсатқа жету күмән тудырмайды.
Себеп пен салдар заңы
«Кетпеннің басын бассаң, сабы маңдайыңа тиер» деген сөз өмірдегі жауапкершілік пен абай болуды үйретеді. Құралды жерге қалай болса солай тастап, абайсызда басып кеткен адам өз қателігінің зардабын бірден тартады. Бұл тәмсіл ойланбай қадам жасау, аңдаусыз сөйлеу немесе өзгеге ор қазу түбінде адамның өз басына тиетінін ескертеді. Әрбір қимылдың салдары болатынын ұмытпаған жөн.
Сөздің салмағы мен мінез әдебі
«Келіннің сөзі кетпендей, баланың сөзі батпандай» деген теңеу шаңырақтағы қарым-қатынас мәдениетіне арналған. Кетпен – ауыр әрі қатты құрал. Егер жас адам орынсыз сөйлеп, қатты сөз айтса, ол тыңдаушының көңіліне дәл сол кетпенмен ұрғандай ауыр тиеді. Мақал отбасында сыйластықты сақтауға, үлкеннің алдында сөз салмағын таразылап барып сөйлеуге шақырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Кетпеннің басын бассаң, сабы маңдайыңа тиер» мақалының тұрмыстық астары неде?Бұл нақыл құралды дұрыс ұстамаудан туатын тұрмыстық оқиғаға негізделген. Егер кетпеннің өткір темір жағын абайсызда басып қалсаңыз, оның ұзын сабы көтеріліп маңдайдан ұрады. Бұл қарапайым мысал арқылы халық абайсыздықтың жазасы тез болатынын әрі ойсыз істің зардабы өз мойныңа түсетінін меңзеген.
Неліктен мақалда келіннің сөзі кетпенге теңелген?Кетпен жер қыртысын ойып түсетін өткір әрі ауыр сайман саналады. Әдептен асып айтылған ауыр сөз де адамның жүрегін дәл солай жаралап, көңіліне салмақ салады. Сондықтан ата-бабамыз орынсыз тіл қатудың зілін көрсету үшін кетпен бейнесін метафора ретінде ұтымды қолданған.
«Кетпенім сай, шотым сай…» тіркесі қандай жағдайда айтылады?Бұл мақал кез келген жұмысқа толық дайындықпен, барлық жағдайын жасап кіріскен, өз күші мен мүмкіндігіне сенімді адамдарға қатысты қолданылады. Құралы мен көлігі түгел жан еш кедергіден қорықпайтынын білдіреді.
Түйін
Кетпен туралы халық мәтелдері диқаншылық кәсіптің шынайы тұрмысын көрсете отырып, адам мінезін түзеуге, жауапкершілікті сезінуге және еңбекке адал болуға бағыттайды. Қарапайым жұмыс құралына телінген бұл нақылдар қазіргі қоғам үшін де өзінің тәрбиелік маңызын жоғалтқан емес.