Қазақ дүниетанымында заттың немесе құбылыстың бағасы оның сыртқы құнымен ғана емес, ішкі сапасымен, тигізер пайдасымен әрі адамгершілік салмағымен өлшенген. «Арзан» ұғымы көшпелі және отырықшы тұрмыста әрдайым сақтықпен қабылданған: қолжетімді көрінген дүниенің астарында көбіне жасырын кемшілік немесе кейін шығатын еселі шығын жататыны тәжірибеден белгілі болған.
Сонымен бірге арзандық тек заттай тауарға ғана емес, кісінің сөзіне, іс-әрекеті мен мінез-құлқына да қатысты айтылады. Жеңіл күлкі, жауапсыз уәде мен қадірсіз қылықтың түбі өкінішке соқтыратынын ата-бабамыз мақал-мәтел арқылы кейінгі ұрпаққа өсиет етіп қалдырған.
Арзан туралы таңдаулы халық мақалдары
Арзан күлкі қымбат жылауға жетелейді.
***
Арзаннан алған – алданар.
***
Арзанның сорпасы татымас.
***
Арзанның аты – арзан.
***
Арзан малдың сорпасы татымас.
***
Қымбат та болса асылы,
Арзан да болса-жасығы.
***
Бар жерінде бал да арзан.
Баға мен сапа сабағы: «Арзанның аты – арзан»
Тұрмыста көрінген бағаның төмендігі көбінесе адамды еліктіріп, тез шешім қабылдауға итермелейді. Алайда қазақ халқы «Арзаннан алған – алданар» деп, сапасыз тауардың түбінде көңіл қайтаратынын дөп басқан. Төмен бағаға қызығып алынған мал немесе бұйым ұзаққа шыдамайды, берекесі болмайды. «Арзанның сорпасы татымас» немесе «Арзан малдың сорпасы татымас» деген сөз тіркестері де осы қағиданы бейнелейді: семіз емес, арық-тұрақ малдың еті де құнарсыз, сорпасы да нәрсіз келеді.
«Қымбат та болса асылы, арзан да болса-жасығы» нақылы заттың негізгі қадір-қасиетін тануға үндейді. Асыл мен жасықты ажырата білу — үнемдеудің шын мәнін түсіну деген сөз. Шынайы үнемдеу — бір рет сапалысын алып, ұзақ уақыт игілігін көру; ал арзанға ұмтылу, керісінше, қайта-қайта шығындалып, «қымбатқа түсуге» алып келеді.
Сөз бен қылықтағы арзандық: «Арзан күлкі қымбат жылауға жетелейді»
Арзандық ұғымы рухани-моральдық кеңістікте әлдеқайда салмақты мәнге ие болады. «Арзан күлкі қымбат жылауға жетелейді» деген терең тәмсіл адамды жеңілтектіктен, орынсыз келеке-мазақтан және жауапсыз қылықтардан тыяды. Құр босқа уақыт өткізу, өзгенің намысына тиетін арзан әзілге құмарту немесе өмірлік мәселелерге атүсті қарау ерте ме, кеш пе ауыр зардаптарға, орны толмас өкінішке ұласуы мүмкін.
Мұндағы «қымбат жылау» — уақытында бағаланбаған мүмкіндіктің, аяқ асты болған абыройдың немесе ағат басылған қадамның өтеуі. Сондықтан аталы сөз кісіні әрбір қимылы мен сөзіне сақтықпен қарап, ішкі парасатын биік ұстауға баулиды.
Нарық заңы мен қанағат: «Бар жерінде бал да арзан»
«Бар жерінде бал да арзан» мақалы бір жағынан заттың қолжетімділігі мен құны арасындағы табиғи тепе-теңдікті танытса, екінші жағынан адам табиғатындағы қанағат пен бағалау қасиетін көрсетеді. Кез келген құнды, сирек дүниенің өзі шектен тыс мол болған ортада қадірі төмендеп, қарапайым нәрсеге айналып кетуі мүмкін.
Ауыспалы мағынасында бұл мақал адам баласының қолында бар байлықты, денсаулықты, тыныштықты немесе жанындағы жақын адамдарды үйреншікті санап, қадірін жете түсінбейтінін меңзейді. Бардың бағасын уақытында біліп, қанағат ете білу — даналықтың белгісі.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Арзаннан алған – алданар» мақалының қазіргі күндегі маңызы қандай?Бұл мақал бүгінгі тұтынушылық мәдениетте айрықша өзекті. Күмәнді төмен бағаға ұсынылған қызметтер мен заттардың сапасы көбінесе талапқа сай болмай шығады. Мақал асығыс шешім шығармай, сапа мен сенімділікке бірінші кезекте мән беруді ескертеді.
«Арзан күлкі қымбат жылауға жетелейді» сөзі қандай мағына береді?Ол адамның жеңіл жүрісі мен ойланбай айтқан сөзінің, біреуді кемсітіп күлуінің арты үлкен қайғы мен опық жегізер өкінішке әкелуі мүмкін екенін білдіреді. Бұл — салмақтылық пен әдептілікке үндейтін тәрбиелік мақал.
«Бар жерінде бал да арзан» нақылы қандай ойды меңзейді?Бұл нақыл бір жағынан молшылық бар жерде бағалы заттың да қолжетімді болатынын білдірсе, екінші жағынан қолда бар нәрсенің қадірін білмей, оны елеусіз көретін пендешілік әдетті сынға алады.
Қорытынды ой
Арзандық пен қымбаттық — тек заттың сатылу құнымен шектелмейтін, тұтас өмірлік ұстанымды айқындайтын өлшемдер. Қазақ мақалдары кез келген нәрсенің түпкі сапасына, адал еңбекке және адамгершілік қасиеттердің тазалығына басымдық беруді үйретеді. Арзанның артындағы алданыштан сақтанып, асыл мен жасықты ажырата білу — әр дәуірде өзектілігін жоғалтпайтын өмірлік өнеге.