Адам болмысындағы ең дүлей әрі бүлдіргіш күш – қалаусыз туындаған ашу. Бұл сезім кенет бұрқ ете қалғанда, адамның сабыры мен салауаты табиғи тепе-теңдіктен тайқып, көкірек көзін қара түнек басады. Осындай өтпелі әрі қатерлі күйде адамды қате қадамнан сақтап қалатын жалғыз құрал – парасат пен салқынқанды байып. Қазақ халқының ғасырлар бойы жинақтаған мақал-мәтелдері ашуды соқыр күш ретінде танытып қана қоймай, оны адамдық мінезбен тізгіндеудің нақты өмірлік қағидаларын нұсқайды.
Ашу туралы мақал-мәтелдер
Айға шапқан арыстан – ашуына болайын; жауға шапқан батырдың тасуына болайын.
***
Қатты жауған күн тез ашылады, қатты ашуланған кісі тез басылады.
***
Көргенсіз дегенге ашуланба, көрмей білмессің.
***
Ашу – ақылдың дұшпаны, нәпсі – иманның дұшпаны.
***
Ашу – дұшпан, ақыл – дос, ақылыңа ақыл қос.
***
Ашуың келсе қолың тарт, айтпас жерде тілің тарт.
***
Сөзің тәтті болсын, ашуың қатты болсын.
***
Ашу арындайды, ақыл артынан аяндайды.
***
Ашу келсе – ақыл кетер; ашудан ақыл көп болса, ашу не етер.
***
Ашу – пышақ, ақыл – таяқ.
Түсіндірме: Ашу мен ақылдың психологиялық салмағы
Ақыл мен ашудың қарама-қайшылығы
Қазақ мақалдарында ашу мен ақыл мәңгілік майдандас екі күш ретінде сипатталады. «Ашу – ақылдың дұшпаны, нәпсі – иманның дұшпаны» және «Ашу – дұшпан, ақыл – дос, ақылыңа ақыл қос» деген қағидалар адамның ішкі тазалығы мен байсалдылығын қорғауға бағытталған. Ашу жан дүниені жаулап алған сәтте байыпты ой өрісі тарылады. Мұны «Ашу келсе – ақыл кетер; ашудан ақыл көп болса, ашу не етер» деген даналық шешім айқын көрсетеді: ішкі пайым мен парасат қоры мол адамды кенеттен келген қаһар билей алмайды.
Ашудың екпіні мен тежеу тетіктері
Ашудың пайда болу табиғаты өте шапшаң әрі қызу келеді. «Ашу арындайды, ақыл артынан аяндайды» деген сөз эмоциялық бұлқыныстың салмақты ойдан озып кету қаупін дөп басқан. Дәл осы себепті бабаларымыз «Ашу – пышақ, ақыл – таяқ» деп, өткір әрі тез кесетін, бірақ түбі орны толмас зардап әкелетін ашуға қарағанда, байыпты сүйеніш болатын ақылды серік етуді жөн санаған. «Ашуың келсе қолың тарт, айтпас жерде тілің тарт» деген өсиет – адамның дене қимылы мен ауыздан шығар сөзін қатаң тежеуге үндейтін мінез-құлық мектебі.
Өткінші эмоция және принциптілік пен қайсарлық
Ашу – мәңгілік емес, өткінші құбылыс. «Қатты жауған күн тез ашылады, қатты ашуланған кісі тез басылады» мақалы эмоцияның табиғи басылу заңдылығын меңзейді: адам ең қауіпті алғашқы толқынға төтеп бере алса, артынан тыныштық орнайды. Ал «Көргенсіз дегенге ашуланба, көрмей білмессің» деген сөз сыртқы сөзге бола шамданбай, өз кемшілігін тануға және өмірден сабақ алуға жетелейді. Сонымен қатар, ашудың барлығы бірдей жаман емес. «Айға шапқан арыстан – ашуына болайын; жауға шапқан батырдың тасуына болайын» және «Сөзің тәтті болсын, ашуың қатты болсын» деген тіркестер әділетсіздікке төзбейтін ерлік пен талапшылдықтың, адамгершілік принциптіліктің қажеттілігін көрсетеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ашу – пышақ, ақыл – таяқ» теңеуі нені білдіреді?Бұл жерде екі құралдың табиғаты салыстырылып тұр. Пышақ – байқаусыз қимылдасаң жаралайтын, қатынасты кесіп түсетін қауіпті өткірлік, яғни ашудың бейнесі. Ал таяқ – адамға жүргенде демеу болатын, құлаудан сақтайтын сенімді тірек. Демек, эмоцияның өткір жүзіне бой алдырмай, сабыр мен ақылдың берік таяғына сүйену қажет.
Неліктен бабаларымыз ашуланғанда алдымен қол мен тілді тартуға шақырған?Өйткені ашу үстінде адамның қимылы мен сөзі ешбір сүзгіден өтпей, сыртқа шығады. Ұрып қалу, күш көрсету немесе көңілге ауыр тиетін былапыт сөз айту – орны толмайтын өкінішке соқтырады. Тіл мен қолды тоқтату – ашудың өзін басудың ең алғашқы әрі ең тиімді практикалық қадамы.
Ашудың пайдалы немесе орынды кезі бола ма?Иә, мақалдарда намыс пен әділдікті қорғаудағы табандылық оң бағаланады. Мысалы, жауға қарсы тұрған батырдың рухы немесе қағиданы қорғайтын адамның қатал талабы («ашуың қатты болсын») – ұсақ-түйек ыза емес, үлкен мақсат жолындағы ішкі жігер мен принциптілік болып саналады.
Түйін
Ашу – кез келген адамның жүрегінде тұтанатын табиғи сезім оты, бірақ оның қожайыны болу немесе құрбанына айналу – әркімнің өз таңдауы. Өршеленген эмоцияны ақылмен басып, әр қимыл мен әр сөзді сабыр безбеніне тарта білу – кемел мінездің басты белгісі. Қазақ мақалдары бізге ашуды іште жинап кек етуді емес, оны парасат пен байсалдылық күшімен бейтараптандыруды үйретеді.
SEO Title: Ашу туралы мақал-мәтелдер: мәні, мағынасы және өмірлік сабағы
Meta Description: Ашу туралы қазақ мақал-мәтелдері және олардың мән-мағынасы. Ақыл мен ашудың күресі, өзін-өзі ұстау мен сабырлық жөніндегі халық даналығы.
Focus Keyphrase: ашу туралы мақал-мәтелдер