Ана қадірі мен тәрбие өзегі: халық мақалдарының мәні мен тағылымы
Қазақ дүниетанымында ана – әулеттің ұйытқысы ғана емес, бүкіл қоғамның өнеге өлшемі әрі адамгершілік бағдары. Халықтың сөз өнерінде ана бейнесі кіршіксіз мейіріммен, парасатпен және ұрпаққа бағыт сілтер даналықпен астасып жатыр. Анаға деген құрмет мақал-мәтелдер арқылы өмірлік қағидаға айналып, ұрпақтан-ұрпаққа асыл өсиет болып жетті.
Ана туралы мақал-мәтелдер
Анадан батыр туса – ел ырысы, жаңбыр жауса – жер ырысы.
***
Ана сүтін ақтамағанды ешкім жақтамайды.
***
Ана сүті бой өсіреді, ана тілі ой өсіреді.
***
Анасыз қызды берсең, басын аушы болар.
***
Жақсы ана жаман балаға қырық жылдық азық.
***
Өзен көркі – тал, ананың көркі – бала.
***
Ана қасқа — қара қасқа.
***
Анаңды Меккеге үш апарсаң да, қарызынан құтыла алмайсың.
***
Анаға қарап қыз өсер.
***
Анаңның көңілі балада, баланың көңілі далада.
Түсіндірме: Мақалдардың танымдық және адамгершілік қырлары
Тән мен жан үйлесімі: сүт пен тілдің бірлігі
Қазақ ұғымында баланың дене бітімі мен ой-өрісі бір-бірінен бөлек қарастырылмайды. Ана сүті сәбидің тәнін шыңдап, физикалық тұрғыда өсірсе, ана тілі оның санасын оятып, рухани болмысын қалыптастырады. Бесік жырынан басталған тілдік тәрбие адамның дүниені тануына, ұлттық ділін ұғынуына жол ашады. Демек, ана сүті мен ана тілі адамның болмысындағы тән мен жан тұтастығының негізі болып саналады.
Өтелмес борыш және перзенттік парыз
Ана еңбегі ешбір материалдық байлықпен немесе қызметпен қайтарылмайтын мәңгілік құндылық. Меккеге арқалап апару теңеуі перзент парызының шексіздігін, ана ақысының өлшеусіз зор екенін көрсететін терең рухани ұғым. Ананың көңілін тауып, ақ сүтін ақтау – әрбір саналы адамның басты борышы. Ана сүтін бағаламаған жаннан қоғам да адалдық пен қайырымдылық күтпейді.
Ұрпақ сабақтастығы мен үлгі-өнеге
Отбасындағы тәрбиенің негізгі салмағы ананың жүріс-тұрысына, іс-әрекетіне тікелей байланысты. Қыз бала өмірге қажетті ибалықты, шеберлікті және болашақ отбасын сақтау жауапкершілігін ең әуелі анасының үлгісі арқылы бойына сіңіреді. Сонымен қатар, ақылды әрі парасатты ананың тәлімі тіпті жөнге көнбей жүрген баланың да өміріне ұзақ жылдар бойы рухани қорған, сөнбес шамшырақ болып қала береді.
Ана мен бала арасындағы сезім қайшылығы
Ананың балаға деген махаббаты әрдайым риясыз әрі үздіксіз қамқорлыққа толы. Алайда есейген перзенттің сыртқы күйбең тірлік пен өмірдің жетегінде кетіп, ана көңіліне жеткілікті мән бермей қалуы жиі кездеседі. Мұндай өмірлік шындықты дөп басқан халық сөзі адамды уақыттың қадірін білуге және ата-анаға сергек қарауға шақырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Анаңды Меккеге үш апарсаң да, қарызынан құтыла алмайсың» деген сөз нені меңзейді?
Бұл мақал ананың баланы дүниеге әкеліп, түн ұйқысын төрт бөліп өсірген өлшеусіз бейнетін ешқандай іспен толық өтеу мүмкін еместігін білдіреді. Ол перзентті өмір бойы ана қадірін түсініп, оған құрмет көрсетуге тәрбиелейді.
«Ана сүті бой өсіреді, ана тілі ой өсіреді» деген тіркестің мәні неде?
Мұнда адамның физиологиялық дамуы мен интеллектуалдық, рухани кемелденуі қатар қойылған. Ана сүті денсаулық пен күш-қуат берсе, ана тілі арқылы берілетін тәлім баланың ақыл-ойын жетілдіріп, санасын қалыптастырады.
«Анаға қарап қыз өсер» мақалының тәрбиелік маңызы қандай?
Бұл сөз қыз бала тәрбиесіндегі жеке өнегенің маңызын айқындайды. Қыз бала анасының мінезін, тұрмыстағы тәртібін және адамдармен қарым-қатынасын көріп өсіп, сол қасиеттерді өз өміріне үлгі етеді.
«Анаңның көңілі балада, баланың көңілі далада» деген нені білдіреді?
Бұл өмірдегі психологиялық шындықты суреттейді. Ананың ойы әрдайым баласының амандығында болғанымен, баласы есейгенде сыртқы қызықтар мен өз шаруасына алаңдап, анасына тиісті көңіл бөлмей қалуы мүмкін. Бұл нақыл әрбір баланы анасына көбірек көңіл бөлуге ескертеді.
Түйін
Ана туралы мақал-мәтелдер – жай ғана өткеннің сөзі емес, бүгінгі және болашақ ұрпақтың бойына адамгершілік дәнін егетін өмірлік бағдарлама. Ана алдындағы борышты сезіну, оның берген ақ сүті мен ана тілін қастерлеу – әрбір азаматтың өмірлік ұстанымына айналуға тиіс.