Қазақ дүниетанымында әйел заты – шаңырақтың құты, береке-бірліктің мызғымас ұйытқысы. Көшпелі тұрмыста үй ішінің реті мен түтіннің түзу ұшуы отанасының сабырына, еңбекқорлығы мен ішкі мәдениетіне тікелей байланысты болған. Ұлттық сөз өнеріндегі нақылдарда әйел тек үй шаруасын атқарушы ретінде ғана емес, ер азаматтың абыройын өсіріп, бағын ашатын негізгі серігі, қажет кезінде қайсарлықтың үлгісін көрсететін тұлға ретінде сипатталады.
Әйел затына қатысты мақал-мәтелдер
Ерте тұрған жігіттің ырысы артық, ерте тұрған әйелдің бір ісі артық.
***
Қашқан жауға қатын да ер.
***
Ердің асылы күшінен білінеді, қатынның асылы ісінен білінеді.
***
Ердің атын я аты шығарады, я қатыны шығарады.
***
Ер жолдасы – қатыны, ақ жаулығы болмаса.
***
Жаулық кигеннің бәрі қатын емес, бөрік кигеннің бәрі батыр емес.
***
Ердің жақсысы елмен ойласады, әйелдің жақсысы ерімен ойласады. Ең болмаса, жаулығымен, жеңімен ойласады.
***
Қыздың ерлігі қырғында білінді, әйел демей алдына жауы жүгінді.
***
Қорқақтың қатыны болғанша, батырдың жесірі бол.
***
Жаман ерден жайлағым жақсы, жаман қатыннан бойдағым жақсы.
Түсіндірме: мақалдардың тағылымы мен өмірлік мәні
Ер мен әйелдің үндестігі және өзара сыйластық
Халық даналығында ерлі-зайыптының арасындағы қарым-қатынас өзара кеңесуге және сенімге негізделген. «Ердің жақсысы елмен ойласады, әйелдің жақсысы ерімен ойласады» деген сөз отбасындағы келісім мен тепе-теңдікті көрсетеді. Мұндағы түйін – шешімді жалғыз қабылдамай, ортақ мәмілеге келу, отағасын құрметтеу. Сонымен бірге, «Ердің атын я аты шығарады, я қатыны шығарады» деген қағида ер азаматтың қоғамдағы беделі, қонағының ризалығы мен ел ішіндегі абыройы үйіндегі жарының ақылы мен парасатына тікелей тәуелді екенін дәлелдейді.
Еңбекқорлық пен парасат өлшемі
Әйелдің қадір-қасиеті оның бос сөзімен емес, істеген тірлігімен және тиянақтылығымен бағаланған. «Ердің асылы күшінен білінеді, қатынның асылы ісінен білінеді» деген жолдар сөзден гөрі нәтиженің маңыздылығын көрсетеді. Таңмен бірге оянып, күнделікті тірлікке сергек қарау – молшылықтың кепілі. «Ерте тұрған әйелдің бір ісі артық» деп, уақытты ұтымды пайдаланатын, үйіне береке дарыта білетін епті отанасы әрдайым құрметке лайық саналған.
Намыс пен қайсарлық
Қазақ түсінігінде сырт келбет немесе киім адамның ішкі асыл қасиетін толық білдірмейді. «Жаулық кигеннің бәрі қатын емес, бөрік кигеннің бәрі батыр емес» деген сөз нағыз кісілік пен жауапкершіліктің сыртқы белгілермен ғана шектелмейтінін білдіреді. Сонымен бірге тарихта қысылтаяң шақта батырлығымен дұшпанға төтеп берген қыздар мен аналардың ерлігі ел жадында сақталған. Намысты өмірден биік қойған дала ұғымы «Қорқақтың қатыны болғанша, батырдың жесірі бол» деген қағида арқылы ар-ожданның, тектіліктің құнын бәрінен жоғары қояды.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мақалдардағы «қатын» сөзі қандай мағына береді?
Көне және дәстүрлі қазақ тілінде «қатын» сөзі дөрекі яки кемсіту мағынасында қолданылмаған. Ол – отбасын құрған, үй болған әйелді, шаңырақтың иесі мен отанасын білдіретін байырғы атау. Тілдік тұрғыдан бұл сөз биік мәртебені білдірген және мақалдарда отбасылық мәртебені анықтау үшін қолданылған.
Неліктен ердің абыройы көбіне әйелге байланысты делінеді?
Қазақы ортада шаңыраққа келген қонақты күтіп алу, ерінің киімін бүтіндеп, көңілін жайлау және ағайын-туыспен арадағы татулықты сақтау көбіне әйелдің мойнында болған. Ақылды жар ерінің кем-кетігін жауып, жақсы қасиетін ел алдында жарқырата түседі.
«Жаман қатыннан бойдағым жақсы» мақалы нені білдіреді?
Бұл мақал отбасын құру кезіндегі үлкен жауапкершілікті көрсетеді. Мінезі қиын, шаңыраққа тыныштық сыйламайтын адаммен бас қосқанша, жалғыз жүріп өмір кешу әлдеқайда жеңіл әрі тыныш деген ұғымды білдіреді. Яғни, жар таңдауда парасаттылық пен мінез сәйкестігі аса маңызды.
Түйін
Әйел заты жайлы халық мақалдары – ғасырлар бойы сұрыпталған өмірлік мектеп. Бұл нақылдар бүгінгі жастарға тек отбасын сақтаудың ғана емес, бір-бірін құрметтеудің, еңбек пен ар-намысты биік қоюдың мәңгілік өлшемдерін үйретеді.