Қазақ дүниетанымында «ер» сөзі жай ғана жыныстық белгіні емес, биік парасатты, қайсар мінезді және бүкіл елдің тағдырына жауапкершілікпен қарайтын тұлғалық дәрежені білдіреді. Ата-бабамыз ер азаматтың бойына батырлық пен табандылықты, сертке беріктік пен еңбекқорлықты тең сіңіруге ерекше мән берген. Осы терең өмірлік қағидалар мен адамгершілік мұраттар ғасырлар бойы ауыздан-ауызға жеткен халық мақалдарында айқын көрініс тапқан.
Ер туралы мақалдар тізімі
Ер елімен жақсы, жер кенімен жақсы.
***
Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
***
Өзге елге ұл болғанша, өз еліңе құл бол.
***
Ит тойған жеріне, ер туған жеріне.
***
Ер елінде, гүл жерінде.
***
Ер жігіт ел үшін туады, ел үшін өледі.
***
Ер жігіттің қадірін ағайын білмес, жат білер.
***
Ер жігіттің екі сөйлегені – өлгені.
***
Ер жігіт бір оқтық.
***
Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей.
Ерлік, намыс және отаншылдық: мақалдардың мән-мағынасы
Халық даналығында ер мен туған жер тамырлас ұғымдар ретінде қатар қарастырылады. «Ер елімен жақсы, жер кенімен жақсы» немесе «Ер елінде, гүл жерінде» деген пайымдар азаматтың бар қадір-қасиеті тек өз жұртының ортасында ғана ашылатынын меңзейді. Өз тамырынан ажыраған адам қанша байлық пен мансапқа жетсе де, рухани толыққанды тұлға бола алмайды. Бұл көзқарас «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол» және «Өзге елге ұл болғанша, өз еліңе құл бол» деген нақылдарда тіпті өткір бейнеленеді: жат жұрттағы мәртебе мен биліктен гөрі, туған елдің қарапайым қызметшісі болып қалу әлдеқайда артық саналады.
Ер азаматқа тән тағы бір басты сипат – сөздің киесі мен ар-намыс биіктігі. «Ер жігіттің екі сөйлегені – өлгені» деген тәмсіл уәдеге адалдық пен тұрақтылықтың еркекке қойылатын ең қатал өлшем екенін ұқтырады. Сөзінен тайған, уәдесіне опасыздық жасаған жан қоғам алдында азаматтық беделі мен сенімінен толық айырылады.
Сонымен қатар бабалар өсиеті ерлік пен маңдай терді егіз ұғым санайды. «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» деген сөз нағыз ердің өзіне ғана сенетінін, өзгеге жалтақтамай адал еңбекпен өмір сүретінін көрсетеді. Ал «Ер жігіт ел үшін туады, ел үшін өледі» және «Ер жігіт бір оқтық» деген сөздер ел басына күн туған сәтте қасық қанын қиюға дайын болудың, қайтпас батырлық пен жанкештіліктің белгісі ретінде қабылданған.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Ит тойған жеріне, ер туған жеріне» мақалының негізгі астары неде?Бұл салыстыру адамның қарапайым материалдық қызығушылықтан жоғары тұратын азаматтық санасын көрсетеді. Жануар қай жерде азық мол болса, сонда тұрақтай береді, ал саналы азамат үшін қайда жүрсе де кіндік қаны тамған топырақтан, атамекенінен қасиетті ешнәрсе жоқ.
Неліктен «Ер жігіттің қадірін ағайын білмес, жат білер» деп айтылған?Адам бірге өскен етене жақындарының арасында күнделікті тұрмыстың әсерінен әдеттегідей қабылданып, оның ерекше қарымы немесе ерлік қасиеттері көбіне байқалмай қалуы мүмкін. Ал сырт көз адамның ісі мен тұлғалық мінезіне қарап, оның нақты салмағын әділ бағалайды.
«Ер жігіт бір оқтық» деген сөз тіркесі нені аңғартады?Бұл нақыл соғыс пен ел қорғау кезіндегі батырдың бір реттік шешуші тағдырын, сонымен бірге өмірдің өткіншілігі мен өлімнің қас-қағым сәтте келетінін білдіреді. Сондықтан ер азамат қорқақтықпен күн кешпей, абыройлы әрі намысты өмір сүруге ұмтылуы тиіс.
Ер азаматқа арналған мақалдар – жай ғана шешендік сөздер емес, ғасырлар бойы қалыптасқан рухани тәрбие мектебі. Бұл мұра бүгінгі күнде де әрбір азаматқа өз елінің намысын қорғап, сөзіне берік, еңбекқор әрі елжанды болудың өнегесін көрсетеді.