Қазақ дүниетанымында әке бейнесі тек отбасын асыраушы ғана емес, ұрпақтың бойына жауапкершілік пен тектілікті сіңіретін басты ұстын ретінде бағаланады. Әкенің орны асқар таудай биік әрі салмақты. Ол – баланың арқа сүйер қорғаны, ер азаматтық мінезді қалыптастыратын қатал да әділ сыншысы, өмірдің сан қилы өткелдеріне бағыттайтын кемеңгер тәлімгері.
Әке тағылымына арналған халық нақылдары
Әке – асқар тау, ана – бауырындағы бұлақ, бала – жағасындағы құрақ
***
Өз қолыңда болмаса, әкең де жат.
***
Баланың ұяты әкеге, қыздың ұяты шешеге.
***
Жылайын деген бала әкесінің сақалымен ойнайды.
***
Қуырдақтың әкесін түйе сойғанда көрерсің.
***
Жақсы әке жаман балаға қырық жылдық ризық.
***
Біздің де әкеміз күйеу, шешеміз қалыңдық болған.
***
Дүние, дүние де қалады, әкең өлсе, шешеңді біреу алады.
***
Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер.
***
Әке – балаға сыншы.
Ұрпақ тәрбиесі және үлгі-өнеге
Әке бейнесі ұл бала үшін алғашқы ұстаз, іс-әрекетімен үлгі көрсететін тұлға. «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» нақылы ата кәсіпті меңгеру, еңбекке баулу және ер азаматтық мінез-құлықты бойға сіңіру тікелей әкенің өнегесіне байланысты екенін көрсетеді. Ұлдың қолынан келетін ісі мен көкейіне түйген өнері – әке көргендігінің айғағы.
Сонымен бірге, ана баланың кемшілігін көңілдегі шексіз мейіріммен кешірсе, «Әке – балаға сыншы» мәтелі әкенің орынды талапшылдығын, бала бойындағы осалдықты дер кезінде байқап, түзетуге тырысатын ұстамды қасиетін меңзейді. Осы қаталдық пен әділ сындар арқылы ер бала шыңдалып, қоғамдағы өз орнын табады. «Баланың ұяты әкеге, қыздың ұяты шешеге» деу арқылы халық ер баланың ар-намысы, тәртібі мен азаматтық қадір-қасиеті үшін ең бірінші әке жауапты екенін бекіткен.
Өмірдің қатал шындығы мен дербестікке шақыру
Халық даналығы адамды бос масылдықтан сақтандырып, өмірдің өткіншілігі мен нақты шындығын да бүкпесіз алға тартады. «Өз қолыңда болмаса, әкең де жат» деген сөз – есейген адамға туған әкесіне де жүк болмай, өз нәпақасын өзі табуы керектігін қатаң ескертетін нақыл. Бұл сөз жастарды жалтақтықтан арылтып, жеке дербестікке, еңбекқорлыққа бағыттайды.
Ал «Жақсы әке жаман балаға қырық жылдық ризық» мәтелінде әкенің артында қалдырған абыройы, жинаған дәулеті мен ізгі аты кейде тіпті шарасыз, дайынға үйренген ұрпағының өзіне ұзақ уақыт тірек болатыны суреттеледі. Алайда, мұнда тек әке беделін малдану емес, сол беделді ұстап қала алмаудың өкініші де астарлы түрде ескертілген.
Астарлы, тұрмыстық және ескерту мәніндегі нақылдар
Кейбір мақалдарда әке сөзі тұрмыстық теңеулер мен адам мінезіндегі шектен шығушылықты түсіндіру үшін қолданылады. «Жылайын деген бала әкесінің сақалымен ойнайды» деген қағида – сыйластықтың шегін білмей, әдейі тәртіп бұзып, соңында жазасына ұшырайтын әдепсіз қылықты ескертетін образды тәмсіл.
«Қуырдақтың әкесін түйе сойғанда көрерсің» деген сөз алда бұдан да зор, әлдеқайда салмақты оқиға немесе қиындық күтіп тұрғанын білдіретін халықтық өткір теңеу. Сонымен қатар, «Біздің де әкеміз күйеу, шешеміз қалыңдық болған» және «Дүние, дүние де қалады, әкең өлсе, шешеңді біреу алады» деген нақылдар өмірдің өзгермелі табиғатын, дәуірдің ауысуын және фәни дүниенің өткінші шындығын түсінуге үндейді.
Бүгінгі күндегі маңызы мен тәрбиелік құны
Қазіргі уақытта жас ұрпақтың өмірге дайын болып өсуі, өз ісіне жауап бере алатын дербес тұлғаға айналуы – күн тәртібінен түспейтін өзекті мәселе. Әке туралы мақалдар отбасындағы әкенің рөлі жай ғана материалдық қамтамасыз етуші болумен шектелмейтінін еске салады. Әке – баланы еңбекке, намысқа, тәртіпке тәрбиелейтін шамшырақ. Өз күшіне сенуді, өзгеге масыл болмауды үйрететін осынау даналықтар қазіргі жас ата-аналар үшін де өмірлік бағдар болып қала береді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Әке – асқар тау, ана – бауырындағы бұлақ, бала – жағасындағы құрақ» теңеуінің негізгі түйіні не?Бұл көркем нақыл отбасындағы барлық мүшенің бір-бірімен үйлесімді байланысын көрсетеді. Әке – мызғымас тірек, ана – тіршілік беріп тұрған мейірім бұлағы, ал бала – солардың аясында көктеп, жетіліп келе жатқан жас өскін.
«Әке – балаға сыншы» деген сөз әкенің қаталдығын ғана білдіре ме?Жоқ, бұл жерде қатыгездік емес, әділ баға мен талапшылдық туралы айтылған. Әке баласының әрбір қадамын жіті бақылап, кемшілігін ерте түзеп, оны өмірлік қиындықтарға шыңдау үшін сын көзбен қарайды.
«Өз қолыңда болмаса, әкең де жат» нақылы қандай сабақ береді?Бұл мақал жас азаматты ерте бастан еңбекке, дербестікке және өз мүмкіндігіне сенуге тәрбиелейді. Адам кім болса да, тіпті ең жақын адамының мойнына мінбей, өз табысы мен ісіне ие болуы керектігін ұқтырады.
Әке салған сара жол, айтқан салмақты сөз бен берген өнеге ұрпақтың ең сенімді қалқаны мен өмірлік рухани қазынасы болып қала бермек.