Қазақ дүниетанымында «қол» ұғымы жай ғана адамның анатомиялық дене мүшесі емес, ол – адамгершілік мұраттардың, адал еңбектің, күш-қуаттың және елдік тұтастықтың айрықша өлшемі. Тіліміздегі «қолы ашық», «қолы ұзын», «қол ұшын беру» немесе «қалың қол» тәрізді тұрақты тіркестер мен мақалдар арқылы бабаларымыз әрекет ету қабілетін, қамқорлық пен жомарттықты терең суреттеген. Өмірдегі жетістік те, игілік пен абырой да адамның өзі жұмсаған нақты күш-жігеріне, қолының қимылы мен ниетінің адалдығына тікелей байланысты.
Қол туралы таңдаулы халық даналығы
Қолы қимылдағанның аузы қимылдар.
***
Көз қорқақ, қол батыр.
***
Еңбексіз іс бітпейді, еріншектің қолы жетпейді.
***
Кеңеспен кескен қол ауырмас.
***
Көпшіліктің қолы ұзын.
***
Ер жаңылып қолға түсер, құс жаңылып торға түсер.
***
Жоқшылық жомарт ердің қолын байлар.
***
Жел тұрды десе, үйіңе арқан сал. Жау келді десе, қолыңа қылыш, қалқан ал.
***
Халық қазанын қайнаттым, қолымның кәне қарасы? Ер қазанын қайнаттым, етімнің кәне жарасы?
***
Ер қолында мал тұрмайды, елек ішінде су тұрмайды.
Мақал-мәтелдердегі танымдық астар
Еңбек пен нәтиже сабақтастығы
Халықтық қағида бойынша, нақты әрекет қана адамның несібесін арттырады. Адамды асырайтын құрғақ сөз немесе үміт емес, маңдай термен атқарылған адал іс. Сондықтан «қолы қимылдағанның аузы қимылдар» деп, іс-қимыл мен оның нәтижесі арасындағы байланысты нақты шегелеп көрсеткен. Керісінше, еріншектік пен енжарлық үнемі қолды қысқартып, мақсатқа жетуге мүмкіндік бермейді. Адамның алға қойған жоспары үлкен болғанымен, бастауға батылы жетпей кідіруі мүмкін; бірақ іске белсене кіріскен кезде қорқыныш сейіліп, шаруа өз шешімін табады.
Бірлік, ақылдасу және ортақ шешім
Қазақ салтында жеке дара шешім қабылдаудан гөрі көпшілікпен ақылдасу әлдеқайда жоғары бағаланған. Кеңесіп істелген істе жеке адамға жауапкершіліктің ауыр салмағы жалғыз түспейді, сәтсіздік болған күннің өзінде өкініш пен кінә өзекті өртемейді («Кеңеспен кескен қол ауырмас»). Сонымен қатар, қоғамның, қауымның біріккен күші («көпшіліктің қолы ұзын») кез келген жеке мүмкіндіктен әлдеқайда орасан зор. Қауымдасқан жұрттың шарапаты мен ықпалы алысқа жетіп, ең қиын деген түйткілдерді түбегейлі шешуге жол ашады.
Ерлік, жомарттық және тағдыр сыны
Өмір тек мамыражай күндерден тұрмайды, онда қауіп-қатер де, таршылық та қатар жүреді. Ел басына қауіп төнгенде қолға қару алып қорғану – ер азаматтың төл парызы. Алайда адам баласы қателіктен де кенде емес; жаңылысу салдарынан ердің де тұтқынға түсіп, тар қапасқа қалуы ғажап емес. Ал азаматтың жомарттығы мен кеңпейілділігі мал-мүлікке байланбауымен көрінеді: қолына түскен дүниені ол өзіне ғана жинамай, айналасына шарапатын тигізеді. Дегенмен жоқшылық кейде қолы ашық азаматтың өзіне еріксіз шектеу қойып, ізгі ниетін іске асыруға тұсау болады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Көз қорқақ, қол батыр» мақалы қандай өмірлік жағдайда қолданылады?
Бұл сөз алда тұрған жұмыстың көлемі тым үлкен немесе тым күрделі көрініп, адамда үрей туған кезде айтылады. Сырттай қарағанда көз қорқып, істі игеру мүмкін еместей көрінгенімен, қолға алып кіріскенде шаруаның біртіндеп орындалатынын, ең бастысы – әрекетті бастау керектігін білдіреді.
«Жоқшылық жомарт ердің қолын байлар» деген сөз нені аңғартады?
Бұл адамның ниеті мен шынайы мүмкіндігінің арасындағы қайшылықты суреттейді. Адамның көңілі кең, басқаларға көмектескісі келіп тұрса да, тұрмыстық таршылық пен материалдық тапшылық оған еркіндік бермей, қайырымдылық жасауға тосқауыл болады деген мағынаны білдіреді.
«Ер қолында мал тұрмайды» тіркесі ысырапшылдықты білдіре ме?
Жоқ, бұл жерде ысырапшылдық емес, нағыз ер-азаматтың дүние-мүлікке байланбайтын кеңдігі мен мәрттігі сөз болады. Ондай азамат тапқанын елге, мұқтаждарға үлестіріп, дүниені жинау үшін емес, игілікке жарату үшін пайдаланады деген ой жатыр.
Қол туралы халық даналығы – адамның дүниедегі орнын, оның еңбекке, қоғамға және өмірлік сынақтарға қатынасын реттейтін терең тәлім. Бұл мақалдар әрекет етуге, көппен бірге ақылдаса шешім шығаруға және қолдағы барды ізгілікке жұмсауға бағыттайды.