Қазақ ұғымында адамның жүріс-тұрысы мен әр басқан қадамы оның ішкі болмысының, парасатының айнасы саналған. Көшпелі өркениетте «аяқ» сөзі жай ғана қозғалыс мүшесін білдірмейді; ол адамның өмірлік бағыт-бағдарын, кісілік келбетін, тұрмыстық берекесін (ыдыс-аяқ) және табиғат кеңістігіндегі орнын (судың сағасы мен аяғы) бірдей қамтитын көпқырлы ұғым. Ата-баба нақылына зер салсақ, әр қадамның салмағы мен салдары әдеп өлшемімен таразыланған.
Тақырыпқа қатысты халық нақылдары
Ел жасымен көрікті, тау тасымен көрікті, аяқ асымен көрікті.
***
Ас ішіп, аяқ босатар.
***
Екі аяқты адам түгіл, төрт аяқты мал да ақсайды.
***
Әдепсіз аяқ боқ басады.
***
Аяқтыға жол бермеген, ауыздыға сөз бермеген.
***
Ақылсыз бас аяққа тыным бермейді, ақымақ айғыр саяққа тыным бермейді.
***
Аяқ – азамат, қол – мүлік, бас – сандық, тіл – кілт.
***
Әдепсіз бала – аяққа басылған шала.
***
Екі аяқтыда бажа тату, төрт аяқтыда бота тату.
***
Сағадағы су ішеді, аяқтағы у ішеді.
Түсіндірме: Мақалдардың терең қатпарлары
Ой мен әрекет үйлесімі
Адамның іс-қимылы тікелей оның сана-сезіміне бағынышты. «Ақылсыз бас аяққа тыным бермейді, ақымақ айғыр саяққа тыным бермейді» деген нақыл кез келген әрекеттің алдында терең ой мен сабыр қажет екенін ескертеді. Жүйесіз шешім, бейберекет жоспар тәнге артық салмақ түсіріп, бос сабылысқа әкеледі. Ал «Аяқ – азамат, қол – мүлік, бас – сандық, тіл – кілт» мақалында адамның барлық дене мүшесі тұтас үйлесім ретінде сипатталады: аяқ алып жүретін азамат болса, бас пен тіл сол күшті дұрыс бағыттайтын кемел тетік ретінде дәріптеледі.
Әдеп, жүріс-тұрыс және қадам салмағы
Қазақ дәстүрінде адамның қалай қадам басуы оның тәрбиесіне тікелей байланысты қаралған. «Әдепсіз аяқ боқ басады» және «Әдепсіз бала – аяққа басылған шала» деген сөздер ұқыпсыздықты, байыпсыздықты сынап, жүріс-тұрыстың абыройға әкелетін кесірін өткір сипаттайды. Қадамын аңдап баспаған адам өзіне де, өзгеге де залалын тигізеді. Сонымен қатар «Аяқтыға жол бермеген, ауыздыға сөз бермеген» нақылы қайратты, ешкімге дес бермейтін алғыр да батыл мінезді танытады.
Пендешілік пен қателесу құқығы
Өмір жолы тақтайдай тегіс емес, оның бұралаңы мен ой-шұқыры мол. «Екі аяқты адам түгіл, төрт аяқты мал да ақсайды» деген қағида пенденің сүрінуге, қателесуге бой алдыратынын табиғи шындық ретінде түсіндіреді. Тіпті тірегі мығым жануардың өзі аяғын шалыс басқанда, саналы адамның мүлт кетуі – өмірлік сабақ. Осындай сәтте «Екі аяқтыда бажа тату, төрт аяқтыда бота тату» нақылы адамдар арасындағы түсіністік пен жарасымды қарым-қатынастың құндылығын алға тартады.
«Аяқ» сөзінің тұрмыстық әрі кеңістіктік мағынасы
Тілімізде «аяқ» сөзі тек аяқ-қол мүшесін білдірмейді, ол ыдыс (кесе, тостаған) және географиялық төменгі шек мәнінде де жиі ұшырасады. Мысалы, «Ел жасымен көрікті, тау тасымен көрікті, аяқ асымен көрікті» дегенде берекелі дастарқан мен ыдысқа толған дәм меңзелсе, «Ас ішіп, аяқ босатар» тіркесі тек өз қамын ойлап, ризашылық білдірмейтін енжарлықты ашық сынайды. Ал «Сағадағы су ішеді, аяқтағы у ішеді» мақалы өзен ағысының сағасы мен аяғын салыстыра отырып, кез келген игіліктің бастауында тұрғандар мен соңына қалғандардың жағдайын кеңістіктік астармен жеткізеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Аяқ асымен көрікті» деген тіркестегі «аяқ» нені білдіреді?Мұндағы «аяқ» – ас ұсынатын ыдыс, шұңғыл тостаған немесе тегене мағынасында. Ыдыстың қадірі ішіндегі дәм мен астың тазалығына, берекесіне байланысты екенін көрсетеді.
«Сағадағы су ішеді, аяқтағы у ішеді» нақылы қандай мағына береді?Бұл жерде «аяқ» өзеннің құяр тұсын, төменгі ағысын білдіреді. Бастаудағы (сағадағы) су таза әрі тұнық болса, төменгі жаққа ластанып жететіні сияқты, қоғамдағы мүмкіндіктер мен игіліктердің кімге қалай тиетінін аλληгориялық түрде бейнелейді.
«Әдепсіз бала – аяққа басылған шала» теңеуінің астары неде?Шала – шала жанған, сөнбеген шоқ. Оны байқаусызда басқан адам өртеніп не күйіп қалады. Сол сияқты жөн білмейтін, көргенсіз баланың қылығы жақындары мен айналасына күйік пен ұят әкелетінін білдіреді.
Түйін
Аяқ туралы мақал-мәтелдер – адам баласының басқан әр қадамы оның парасаты мен жауапкершілігінің көрінісі екенін айғақтайтын өмірлік компас. Ойланбай жасалған жүрістің береке бермейтінін, ал әдеппен басылған нық қадамның тұлғаны қадір-қасиетке жеткізетінін осы нақылдар ұғындырады.