Бас туралы мақал-мәтелдер: елдік, көшбасшылық және бірлік сыны
Дәстүрлі қазақ дүниетанымында «бас» ұғымы тек адамның негізгі дене мүшесін ғана емес, сонымен бірге ақыл-ойды, парасатты, басқарушылық пен қоғамдағы жауапкершілікті білдіреді. Сөз мәйегіне айналған нақылдарда көшбасшы мен көпшіліктің байланысы, сынақ кезіндегі ердің төзімі, ішкі сыр мен ынтымақтың салмағы терең суреттеледі.
Бас туралы мақалдар жинағы
Өз елімнің басы болмасам да, сайының тасы болайын.
***
Мың қосшыға бір басшы.
***
Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар.
***
Біреуің бас, біреуің аяқ бол, біреуің құйрық, біреуің қанат бол.
***
Игілік — басы ынтымақ; ынтымақты елде күншуақ.
***
Партия жеңіске бастайды, келелі кең іске бастайды.
***
Бас жарылса бөрік ішінде, қол сынса жең ішінде.
***
Ат басына күн туса, ауыздығымен су ішер.
***
Ер басына күн туса, етігімен су кешер.
***
Ер басына дау келсе, ерлігі кетер басынан. Би басына дау келсе, билігі кетер басынан.
Түсіндірме: Көшбасшылық салмағы және ел алдындағы борыш
«Мың қосшыға бір басшы» қағидасы ұйымдастырушылық жүйенің маңызын айқындайды. Қаншама қарақұрым күш болса да, бағыт-бағдар көрсететін сарабдал жетекшісіз нәтижеге жету мүмкін емес. Сонымен бірге тұлғалық мансаптан гөрі туған жерге қарапайым қызмет ету биік саналады: «Өз елімнің басы болмасам да, сайының тасы болайын» деген түйін адамның жеке амбициясын ел мүддесіне бағындыруын, отаншылдықтың шынайы үлгісін паш етеді.
Ынтымақ пен ішкі тұтастық қағидасы
«Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар» және «Біреуің бас, біреуің аяқ бол, біреуің құйрық, біреуің қанат бол» нақылдары әр адамның ортақ істе өз орнын табуын, біртұтас ағзадай қимылдауын талап етеді. Ынтымақ орнаған жерде ғана береке мен жақсылық толысады. Ал «Бас жарылса бөрік ішінде, қол сынса жең ішінде» өсиеті отбасылық, елдік деңгейдегі кикілжіңдерді сырт көзге мазақ етпей, өз ішінде байыппен шешудің парасатты шешімін меңзейді.
Сын сағаттағы қайрат пен әділдіктің сынағы
«Ат басына күн туса, ауыздығымен су ішер. Ер басына күн туса, етігімен су кешер» деген сөз қиын-қыстау кезеңдегі төзім мен қайсарлықты көрсетеді. Алайда билік пен ерлік дау-шардың жетегінде кетпеуі тиіс: ердің де, ел билеген бидің де басына жөнсіз дау келсе, олардың қадірі мен парасатына нұқсан келеді. Сондықтан бас болу — мәртебе ғана емес, ауыр жауапкершілік пен әділдікті тұрақты сақтау өнері.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мақалдардағы «бас» ұғымы нені меңзейді?
Бұл сөз тек адамның басы ғана емес, көшбасшылықты, ақыл-ойды, оқиғаның бастауын және адам тағдырын айшықтайтын көпқырлы ұғым ретінде қолданылады.
«Бас жарылса бөрік ішінде» сөзі қазіргі өмірде қандай мағына береді?
Ұжымдық, әулеттік немесе отбасылық ішкі мәселелер мен келіспеушіліктерді жұртқа жария қылмай, өзара сабырмен, жабық түрде шешудің әдебін білдіреді.
Қиындыққа қатысты айтылатын мақалдар қандай қасиетті дәріптейді?
Ер мен аттың басына күн туған сәттерді сипаттайтын сөздер адамды тар жол, тайғақ кешуде мойымауға, төзімділік пен ерік-жігер танытуға шақырады.
Түйін
Бас туралы айтылған мақал-мәтелдер — жауапкершілікті сезіну, береке-бірлікті сақтау және сын сәтте сабырдан айнымау сияқты мәңгілік адами құндылықтардың айқын көрсеткіші.