Қарыз алу мен беру — адамзат тарихында қашанда тек материалдық есеп емес, ең алдымен ар-ұят пен адамгершілік сыналатын үлкен сынақ болған. Қазақ халқының дүниетанымында мойынға мінген борыш адамның ішкі тыныштығын бұзатын, көңіліне қаяу түсіретін зілдей ауыр жүк саналған. Халық даналығы қарыз мәселесінде жеңілтек шешім қабылдамауды, шамадан тыс міндеттеме алмауды және уәдеге адал болуды ертеден ескертіп отырған.
Қарыз туралы мақал-мәтелдер
Қарыз қатынас бұзады.
***
Кедейге қарыз бер де, амандығын тіле.
***
Қарыздыда иман жоқ.
***
Төлерде төредей бол.
***
Несиеге дуана да бата бермейді.
***
Арқан үзіледі,Борыш үзілмейді.
***
Қарызды берген батыр емес,Алған батыр.
***
Берген қарыз — бедел өсіреді
***
Қарыз күліп барып, жылап қайтады
***
Борышты адам – қайғылы адам
Түсіндірме: Мақалдардың терең мәні мен этикалық қырлары
1. Арадағы сыйластық пен туыстық қатынастың сыналуы
«Қарыз қатынас бұзады» және «Несиеге дуана да бата бермейді» деген сөздер қаржылық міндеттеменің кез келген жақын араласқан адамдар арасына сына қағатынын аңғартады. Қолма-қол көмек сұрағанда достық немесе туыстық сезім бірінші орынға шыққанымен, қайтаратын мерзім жеткенде түсініспеушіліктер басталады. Сұраушыға өз ақысын сұрау ыңғайсыз, ал алушы қайтара алмаса ұятқа қалып, араласуды сиретеді. Нәтижесінде жылдар бойғы риясыз достықтың орнын салқындық пен күдік басады.
2. Мойынға түскен жауапкершілік пен жан күйзелісі
«Борышты адам – қайғылы адам» мен «Арқан үзіледі, борыш үзілмейді» нақылдары мойнында өтелмеген міндеті бар жанның рухани жай-күйін сипаттайды. Қандай мықты арқан болса да уақыт өте тозып үзілуі мүмкін, бірақ уәде етілген борыш өтелмейінше жойылмайды. Адам алған ақшасын жұмсап қойғанымен, оның қайтару міндеті ұйқысын қашырып, еркін тыныстауына мұрша бермейді.
Осыған сабақтас «Қарыз күліп барып, жылап қайтады» деген сөз алу кезіндегі жеңілдік пен қайтару кезіндегі ауыртпалықты шебер салыстырады. Ақша қолға түскен сәтте қуаныш сыйлағанымен, оны маңдай термен тапқан өз қорыңнан қиып беру әлдеқайда қиынға соғады.
3. Намыс, мәрттік және сенім таразысы
«Төлерде төредей бол» деген ұлағат қарызды өтеудегі азаматтық мәдениетті көрсетеді. Мұқтаж кезде кішірейіп сұраған адам ақшаны қайтарарда да сондай ізеттілікпен, тіпті бекзаттық танытып, уақытынан кешіктірмей, берушіні сандалтпай өткізуі тиіс. Бұл — кісіліктің белгісі.
Ал «Қарыздыда иман жоқ» деген қатал тұжырым парызын ұмытып, берген уәдесін сан рет бұзып, өтірікпен жалтаратын адамдардың пиғылына берілген баға. Мұндай күйге түскен адам амалсыздан жалған сөйлеп, өзінің адами сенімі мен ар-намысын аяққа таптайды.
4. Қайырымдылық пен абайлап қадам басу әдебі
«Берген қарыз — бедел өсіреді» деген мақал мұқтаж жанға қол ұшын созып, қиын сәтте көмектескен адамның ел алдындағы абыройы артатынын меңзейді. Алайда мұнда да парасаттылық қажет: «Кедейге қарыз бер де, амандығын тіле» нақылы қайтаруға шамасы келмейтін жанға қарыз бергенде, оның амандығы мен жағдайының түзелуін ғана тілеу керектігін, тым қыспаққа алмай, сабыр сақтауды насихаттайды.
Ал «Қарызды берген батыр емес, алған батыр» тіркесі мысқылмен айтылған ескерту болып табылады. Өз мүмкіндігін толық есептемей, келешек күніне сенімсіз бола тұра мойнына жүк артқан адамның әрекеті батырлық емес, абайсыз тәуекел екенін білдіреді.
Бүгінгі күндегі өзектілігі
Қазіргі тұтынушылық қоғамда несие алу, қарызға бату күнделікті әдетке айналғандай көрінеді. Дегенмен ата-бабамыз қалдырған бұл қағидалар бүгінгі қаржылық сауаттың ең түпкі өзегін құрайды. Қарызды ойланбай алу жеке адамның қаржылық бостандығын шектеп қана қоймай, отбасындағы, достар арасындағы берекені қашырады. Мақалдар үйрететін басты сабақ — көрпеңе қарай көсілу, уәдеге берік болу және біреудің ақысына қиянат жасамау.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Арқан үзіледі, борыш үзілмейді» мақалы қандай өмірлік заңдылықты білдіреді?
Жауап: Бұл сөз материалдық дүниелердің тозатынын, уақытпен бірге жойылатынын, алайда адамның мойнындағы жауапкершілік пен ар-ождан алдындағы парыздың ешқашан өздігінен өшпейтінін білдіреді. Қарызды өтемейінше, оның ауыртпалығы адамның артынан қалмайды.
Сұрақ: Қарыз берушінің беделі неліктен өседі?
Жауап: «Берген қарыз — бедел өсіреді» деген тұжырым қиналған адамға қолдау көрсетіп, мәрттік танытқан азаматтың қоғамдағы құрметі мен салмағы артатынын көрсетеді. Бұл — жай ғана ақша айналымы емес, бауырмалдық пен жанашырлықтың көрінісі.
Сұрақ: «Кедейге қарыз бер де, амандығын тіле» деген сөз нені меңзейді?
Жауап: Жағдайы өте төмен, мұқтаж жанға қарыз бергенде оны қатаң қыспаққа алмай, оның ең алдымен аман-есен болып, тұрмысы түзелуін тілеу керектігін айтады. Бұл — мұқтаждың халін түсініп, оған рақымшылықпен қарауды үйрететін парасатты ұстаным.
Сұрақ: Халық неліктен «Қарыз күліп барып, жылап қайтады» деп түйген?
Жауап: Қарызды аларда адам қажетін өтеп, көңілі бір көтеріліп қалса, қайтаратын сәт келгенде жинаған қаржысынан айырылып, қиналады. Мақал ақшаны алудың оңайлығына алданбай, оның өтелу қиындығын алдын ала ойлауға шақырады.
Түйін
Қарыз туралы мақал-мәтелдер — ғасырлар бойы қалыптасқан рухани әрі қаржылық тазалықтың айнасы. Олар адамды жеңіл табыс пен ойланбаған шығыннан сақтандырып, әрқашан өз еңбегіне арқа сүйеуге, сөзіне ие болуға және айналасындағы адамдармен қарым-қатынасты таза сақтауға тәрбиелейді.