Байлық пен дәулет хақындағы мақал-мәтелдер: мәні мен тағылымы
Дәстүрлі қазақ дүниетанымында дәулет пен байлық тек қолда бар мал-мүлікпен ғана өлшенбеген. Көшпелі қауым тіршілігінде материалдық игілік күнделікті тұрмыстың тірегі саналғанымен, адамгершілік мұраттар, ақыл-парасат және қауым алдындағы жауапкершілік әрдайым алдыңғы қатарға қойылған. Мал-дәулеттің баянсыздығы мен табиғат сынақтары халықты дүниеге мастанбай, парасатпен қарауға баулыған.
Ынтымақты колхоздың шаруасы сай, шаруасы сай колхоздың өмірі бай.
***
Батыр бір оқтық, бай бір жұттық.
***
Жері байдың — елі бай.
***
Бай болмасаң, бай болма, білім-өнерге сай бол.
***
Қатын қалса бай табар, бала қалса мал табар.
***
Мал балада қалды, бай далада қалды.
***
Қойлы бай – қорлы бай, жылқылы бай – сылдыр бай.
***
Қойлы бай – қорлы бай, сиырлы бай – сары май.
***
Бір түлікке бай болғанша, әр түлікке сай бол.
Дәулеттің өткіншілігі және жұт зардабы
Көшпелі тұрмыста байлық табиғат құбылыстарына тікелей тәуелді болған. Қылышын сүйретіп келген қыс пен жұт мыңғырған малды көзді ашып-жұмғанша қырып, кеше ғана шалқыған дәулет иесін бір күнде тақырға отырғыза алған. Сол себепті ата-бабамыз «Батыр бір оқтық, бай бір жұттық» деп, қолда бар игілікке тәкаппарланбай, сабыр сақтауды ескерткен. Батырдың өмірі бір жебеден қиылуы қандай оңай болса, байдың да жиған-тергені бір апатта жоқ болуы соншалық жылдам. Сонымен қатар ұрпақ сабақтастығы мен дүние кезектестігін бағамдайтын «Қатын қалса бай табар, бала қалса мал табар» немесе «Мал балада қалды, бай далада қалды» деген нақылдар адамның бұл жалғандағы мәңгі емес екенін, жиған байлық ұрпаққа өткенімен, адамның өзі өткінші екенін еске салады.
Төрт түлік малдың шаруаға тигізер әсері
Шаруашылықты дұрыс жүргізу мен тәуекелдерді есептеу көшпелі шаруаның басты қағидасы болған. Әр түліктің бағымы мен берер өнімі әртүрлі. Қой малы көбейгіш, күнделікті соғым мен киім-кешекке таптырмас шикізат көзі болғанымен, оның күтімі тынымсыз бейнетті талап етеді. Сондықтан «Қойлы бай – қорлы бай» делініп, қой иесінің күндіз-түні бағым артында жүріп шаршайтыны айтылған. Ал сиырдың сүті мен ағы тағамдық тұрғыдан тиімділікті қамтамасыз етсе, жылқы серуен мен сән-салтанаттың белгісі ретінде сипатталады. Ең бастысы, «Бір түлікке бай болғанша, әр түлікке сай бол» қағидасы арқылы шаруашылықты біржақты етпей, түрлі қауіп-қатерден сақтану үшін мал басын әртараптандырудың өміршеңдігі көрінеді.
Рухани байлық пен қоғамдық ынтымақ
Байлық тек малмен ғана емес, елдің берекесімен, білім мен жердің құнарымен тығыз байланысты. «Жері байдың — елі бай» мақалы табиғат пен қоршаған ортаның құнарлылығы халықтың әл-ауқатын көтеретінін білдірсе, «Бай болмасаң, бай болма, білім-өнерге сай бол» өсиеті кез келген материалдық дәулеттен адамның ақылы, кәсібі мен өнері үстем тұратынын дәлелдейді. Сондай-ақ ортақ іске жұмылған еңбек қана тұрақты нәтиже береді. Мұны «Ынтымақты колхоздың шаруасы сай, шаруасы сай колхоздың өмірі бай» деген сөзден аңғаруға болады, яғни береке мен бірлік орнаған ортада ғана байлық пен тоқшылық салтанат құрады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Батыр бір оқтық, бай бір жұттық» деген тіркес нені ұқтырады?Бұл нақыл адамның қолындағы күш-қуаттың да, жиған мал-дәулетінің де өткінші екенін көрсетеді. Батыр соғыста бір оқтан қаза тапса, байдың малы қатты қыс пен жұт кезінде түгел қырылып қалуы мүмкін. Сондықтан дүниеге мастанбай, қарапайым болу қажеттігін түсіндіреді.
Неге «Қойлы бай – қорлы бай» деп айтылған?Қой малы ауа райының құбылыстарына өте сезімтал келеді әрі оны үнемі бақылап, қадағалап отыру қажет. Қойы көп байдың тыныштығы болмай, үнемі бейнет пен күтімнің қамымен жүретіндіктен, халық осылай бағалаған.
«Бір түлікке бай болғанша, әр түлікке сай бол» қағидасының мәні неде?Шаруашылықты тек бір мал түрімен шектеу жұт немесе ауру келгенде барлық байлықтан айырылу қаупін туғызады. Төрт түлікті бірдей ұстаған шаруа кез келген тосын сынаққа төтеп бере алады, яғни бұл — қауіп-қатерді алдын ала сейілтудің жолы.
«Жері байдың — елі бай» нақылының маңызы неде?Елдің тұрмысы мен өсіп-өркендеуі туған өлкенің табиғи құнарымен, сулы-нулы жерімен тікелей байланысты. Табиғаты бай жерді мекендеген халықтың шаруашылығы өркендеп, дастарқаны аққа толады.
Халық даналығы байлықты мақсат емес, адал еңбек пен парасаттың жемісі ретінде қабылдауға шақырады. Материалдық дәулет өткінші болғанымен, ынтымақ, білім және қанағат сияқты құндылықтар мәңгілік қазына болып қала береді.