Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында байлық ұғымы ешқашан тек сандық мүлікпен немесе алтын-күміспен шектелмеген. Ұлттық таным дәулетті адамның ішкі азаматтық болмысымен, тәнінің қуатымен, ошағының тыныштығымен және ең бастысы — адалдығымен байланыстыра бағалаған. Дүниенің алдамшы қызығына емес, адам өмірінің шынайы тірегіне айналатын мәңгілік құндылықтар мақал-мәтелдер арқылы бүгінгі ұрпаққа өсиет ретінде жеткен.
Байлық пен құндылық жайындағы халық мақалдары
Әуелгі байлық — ден саулық, Екінші байлық — он саулық, Үшінші байлық — ақ жаулық.
***
Денсаулық — зор байлық.
***
Байлық не керек, Адалдан жимасаң.
***
Су байлық — Алты айлық.
***
Қар байлық — Үш айлық.
***
Байлық байлық емес, бірлік — байлық.
Түсіндірме: Өмірлік үш тұғыр және тән саулығы
Халық даналығы адам өміріндегі басымдықтарды өте дәл реттеген. «Әуелгі байлық — ден саулық» деп бірінші орынға тән мен жанның сергектігін қоюы тегін емес. Өйткені «Денсаулық — зор байлық» қағидасы көрсеткендей, күш-қуаты сарқылған адамның қолындағы қандай да бір байлық өз құнын жоғалтады. Екінші орындағы «он саулық» — кәсіптің, тұрмыстық шаруаның берекесін, яғни материалдық жеткіліктілікті білдірсе, үшінші орындағы «ақ жаулық» — отбасының жылуын, саналы жар мен аяулы ананың қадірін көрсетеді. Бұл үштік тіршіліктің тепе-теңдігін айқындайды.
Адал еңбек пен таза табыс парызы
«Байлық не керек, Адалдан жимасаң» деген сөз мал-дүниенің көлемінен бұрын оның келу жолына мән беруді талап етеді. Арамдықпен, өзгенің ақысын жеумен жиылған мал адамға орнықты бақыт сыйламайды. Шынайы қанағат пен жан тыныштығы тек маңдай термен, адал еңбекпен табылған ырыс арқылы ғана келеді. Бұл қағида байлықтың әдептік, адамгершілік өлшемін алдыңғы орынға шығарады.
Өткінші мен тұрақты құндылықтардың аражігі
«Су байлық — Алты айлық, Қар байлық — Үш айлық» деген қанатты сөздер табиғи маусымдық құбылыстарды бейнелей отырып, фәни дүниенің тұрақсыздығын еске салады. Қар мен еріген су жерге ылғал беріп, шаруаға белгілі бір уақыт қана пайда келтіргенімен, олардың уақыты шектеулі. Сол секілді уақытша қолға түскен дәулетке масаттанып, мәңгілік рухани қағидаларды ұмытуға болмайды. Тұрақты бақыт өткінші дүниеде емес, рухани тұтастықта жатыр.
Ынтымақ — нағыз дәулет кепілі
«Байлық байлық емес, бірлік — байлық» нақылы кез келген қоғам мен отбасы үшін алтын ереже болып қала береді. Араздасқан, берекесі қашқан ортада қаншама мол қазына болғанымен, ол береке мен даму әкелмейді. Керісінше, ауызбіршілігі мықты жұрт кез келген қиындықты еңсеріп, нағыз рухани әрі материалдық өрлеуге қол жеткізеді.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақ дүниетанымында неліктен денсаулық бірінші байлық саналады?Өйткені дені сау, күш-жігері тасыған адам ғана еңбек етіп, өз тұрмысын түзей алады. Денсаулық болмаған жерде жиған-терген мүліктің пайдасы да, қызығы да болмайды.
«Он саулық» пен «ақ жаулық» сөздері қандай мағынаны білдіреді?«Он саулық» — күнделікті тіршілікке қажетті мал-мүліктің, күнкөріс кәсібінің бүтіндігі. Ал «ақ жаулық» — шаңырақтың берекесін кіргізетін адал жар, парасатты ана және отбасылық ынтымақ деген ұғымды білдіреді.
Не себепті қар мен су уақытша байлық ретінде бейнеленген?Қар үш ай, су алты ай ғана сақталып, маусым ауысқанда тартылып қалады. Бұл арқылы халық сыртқы жағдайларға тәуелді материалдық игіліктердің өткінші екенін, оған мастанбай, шынайы құндылықтарға сүйену керектігін ескертеді.
Бірліктің байлықтан жоғары бағалану себебі неде?Ынтымағы жоқ ортада жиналған дүние тез шашылады әрі тыныштық әкелмейді. Ал татулық пен өзара түсіністік салтанат құрған жерде тұрақтылық пен береке әрдайым сақталады.
Ата-бабамыз өсиет еткен бұл нақылдар адам өміріндегі басты бағдар материалдық жинақтауда емес, таза еңбек, отбасы тұтастығы мен қоғам бірлігінде екенін ұқтырады. Тән саулығы мен жан тазалығы ұштасқан жерде ғана адам шынайы байлықтың дәмін татады.