Шаңырақ берекесі мен отбасы тынысы: Үй туралы қазақ мақалдары
Қазақ пайымында үй — тек қана ауа райынан қорғайтын баспана емес, әулеттің құты, адамның рухани панасы әрі өмірлік тәлім алатын алтын бесігі. Адамның мінез-құлқы, қоғамдағы орны және кісілік парасаты ең әуелі осы ошақ қасында қалыптасады. Сол себепті ата-бабамыз шаңырақтың тұтастығы мен үй ішіндегі тыныштықты адам баласының басты байлығы ретінде бағалаған.
Үй туралы халық мақал-мәтелдері
Жаман үйден қосым артық, сынық ошақтан мосым артық.
***
Үйден қырық қадам шыққан адам мүсәпір болады.
***
Ұлға отыз үйден тыю, қызға қырық үйден тыю.
***
Қараша үйден ханша шығар.
***
Қуыс үйден құр шықпа.
***
Атадан жақсы ұл туса – есіктегі басын төрге сүйрер, атадан жаман ұл туса – төрдегі басын жерге сүйрер.
***
Жақсы болса алғаның, үйіңнен кісі кетпейді. Жаман болса алғаның, шын досың да шеттейді.
***
Сүйекке ит ошақ басында кездесер, қуға қу намаздыгер-намазшамда кездесер.
***
Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын. Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын.
***
Жел тұрды десе, үйіңе арқан сал. Жау келді десе, қолыңа қылыш, қалқан ал.
Түсіндірме: Мақалдардың мағыналық қатпарлары
Баспана қадірі мен өз ошағыңның жылуы
Өз шаңырағыңның тыныштығы мен дербестігі әрқашан өзгеге жалтақтаған сән-салтанаттан жоғары тұрады. «Жаман үйден қосым артық, сынық ошақтан мосым артық» деген нақыл адамның өз еңбегімен келген, қарапайым болса да еркін тыныстайтын мекенінің қадірін түсіндіреді. Өзге біреудің қолайсыз немесе татулығы жоқ кең сарайынан гөрі өз қосың мен өз ошағың әлдеқайда қымбат.
Ал «Үйден қырық қадам шыққан адам мүсәпір болады» деген сөз баспананың қауіпсіздік пен тұрақтылық тірегі екенін білдіреді. Адам өз босағасынан ұзап шыққан сәтте жол азабын тартып, өзгелердің қас-қабағына тәуелді болуы мүмкін. Сондай-ақ шаңырақты кез келген қауіп-қатерден қорғау — ер-азаматтың тікелей парызы. «Жел тұрды десе, үйіңе арқан сал. Жау келді десе, қолыңа қылыш, қалқан ал» деген жолдар отбасы қауіпсіздігі мен ел қорғанысын қатар ойлайтын қырағылықты меңзейді.
Ұрпақ тәрбиесі және әулет абыройы
Қазақы ортада баланы баулу бір отбасының ғана ісі болып шектелмеген. «Ұлға отыз үйден тыю, қызға қырық үйден тыю» нақылы тұтас қауымның жас ұрпақ тәрбиесіне жауапты болғанын айғақтайды. Көрші-қолаң мен ауыл ақсақалдары жастардың жөнсіз қылығына дер кезінде тоқтау салып, жөн сілтеп отырған.
Үйдің мәртебесін көтеретін де, түсіретін де — ұрпақ. «Атадан жақсы ұл туса – есіктегі басын төрге сүйрер, атадан жаман ұл туса – төрдегі басын жерге сүйрер» деген сөз перзенттің әрекеті ата-ананың қоғамдағы абыройын айқындайтынын ескертеді. Сонымен бірге адамның тегі мен әлеуметтік жағдайы оның болашағын шектемейді. Мұны «Қараша үйден ханша шығар» деген нақыл дәлелдей түседі: қарапайым шаңырақта тәрбиеленген жан да ақылы мен көркі арқылы биік белестерге жете алады.
Ошақ қасының берекесі мен кісілік сыны
Қазақ үйінің ашықтығы мен кеңпейілділігі «Қуыс үйден құр шықпа» деген даналықтан көрінеді. Бұл сөз шаңыраққа бас сұққан жанға дәм ұсыну, ошақ берекесін қастерлеу дәстүрінен туындаған. Үйдің нағыз ұйытқысы — жар таңдау парасатымен де тығыз байланысты. «Жақсы болса алғаның, үйіңнен кісі кетпейді. Жаман болса алғаның, шын досың да шеттейді» деген жолдар отбасындағы қарым-қатынастың қоғаммен байланысқа тигізер әсерін дәл көрсетеді.
Ер адамның тұрмыстағы орнына қатысты «Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын. Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын» деген әзіл-шыны аралас сөз кейбір ерлердің сыртта қайрат көрсеткенімен, үйдегі ұсақ-түйек тірлікпен айналысып кететін мінезін сынайды. Ал «Сүйекке ит ошақ басында кездесер, қуға қу намаздыгер-намазшамда кездесер» деген мақал ашкөздік пен қулықтың түбінде ашылып, адамдардың шынайы бейнесі өз орнында көрінетінін аңғартады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Үйден шыққан адамның мүсәпір болуы нені білдіреді?
Бұл мақал өз үйіңдегі еркіндік пен жайлылықтың ешнәрсемен салыстыруға келмейтінін білдіреді. Адам баспанасынан ұзап шыққан бойда өзге ортаның талаптарына бағынып, түрлі қиындықтарға тап болады әрі үйінің қорғанын аңсайды.
«Қырық үйден тыю» ұғымы қандай тәрбиелік мәнге ие?
Бұл — ұжымдық жауапкершіліктің белгісі. Қыз бала мен ұл баланың тәрбиесіне тек ата-анасы ғана емес, бүкіл ауыл мен көрші-қолаң қадағалап, жаман әдеттен тыйып, дұрыс бағыт беріп отырған.
«Қараша үйден ханша шығар» нақылының басты ойы неде?
Мақалдың негізгі түйіні — тектілік пен парасаттың байлықпен немесе әлеуметтік мәртебемен өлшенбейтіндігінде. Қарапайым ғана отбасында өскен бала да өзінің қабілеті мен тәрбиесінің арқасында биік дәрежеге көтеріле алады.
Ер адамның түздегі және үйдегі бейнесі мақалда неге қарама-қайшы берілген?
«Түзде жау жайратып, үйде құрт қайнату» туралы сөз ер азаматтың сыртқы қаһары мен үйдегі ұсақ-түйек шаруаға бас сұғуы арасындағы үйлесімсіздікті астарлы түрде сынау үшін айтылады.