Жұрт туралы мақалдар: көпшілік сыны, басшы жауапкершілігі және қоғамдық өлшем
Дәстүрлі дүниетанымда әлеуметтік ортаның адам болмысына әсері ерекше бағаланған. Қазақ ұғымындағы «жұрт» — жеке тұлғаның әрбір қадамын таразылайтын, әдеп пен парыздың шегін айқындайтын үлкен айна. Көптің көзінен ештеңе таса қалмайды: азаматтың абыройы да, қателігі де қауым алдында сыналады. Осы орайда жұрт пен жеке адамның, басшы мен бұқараның қарым-қатынасын сипаттайтын нақыл сөздер қоғамдық тәртіпті реттеуші басты құралға айналған.
Құдіретің келсе, жұртқа қашқан бұзауды қайтарып көр.
***
Қас жақсының белгісі, қайғысын жұртқа білгізбес.
***
Қасық тары ботқа болмас, ботқа болса да жұртқа болмас.
***
Тентек жұртқа тентек, өзіне мақұл.
***
Өз жарыңды жаттай күт, жат көрсін де түңілсін; бір-біріңді қадір тұт, жұрт үлгі алсын, үңілсін.
***
Қарның ашса қазан ас, ет болмаса сазан ас; сазан тамақ емес пе, сазанды жұрт жемес пе.
***
Мынау атты жұрт көргендей тәуір ғып бер, болмаса бәрін құртып жауыр ғып бер.
***
Мәртебең биік болса, жұрт алыстан көреді; жақының да, жатың да сәлем береді.
***
Әкімің дұрыс болмаса, жұрт бұзылады; саудаң дұрыс болмаса, нарық бұзылады.
***
Жұртты жеген жігітте күй болмайды, шабақ жеген шортанда ми болмайды.
Түсіндірме: Нақылдардың тағылымы мен мән-мағынасы
Ұстамдылық пен азаматтық парасат
Қоғам алдындағы тұлғалық салмақ адамның ішкі төзімімен өлшенеді. «Қас жақсының белгісі, қайғысын жұртқа білгізбес» деген сөз кез келген ауыртпалықты қаймықпай көтере білуді, ел алдында шағымданбай, сабыр сақтауды тектілікке балайды. Ал өз кемшілігін мойындамай, көпшіліктің ортақ қағидаларына қарсы шығатын адамның бейнесі «Тентек жұртқа тентек, өзіне мақұл» деген қағидамен нақтыланған. Мұндай адам өз ісін қанша ақтағанымен, қауымның әділ бағасы оның теріс қылығын ашып береді.
Басқару жүйесі және көпшілік алдындағы жауапкершілік
Халық даналығы ел тізгінін ұстағандар мен қоғамның өзара байланысына жіті назар аударған. «Әкімің дұрыс болмаса, жұрт бұзылады; саудаң дұрыс болмаса, нарық бұзылады» деген ой басшының жеке әдебі мен шешімдері бүкіл елдің берекесіне тікелей ықпал ететінін көрсетеді. Басшылықта әділдік болмаса, жалпы қоғамның да тәртібі шайқалады. Сонымен қатар, халықтың есебінен баюды немесе көпті тонауды көздеген жанның береке таппайтынын «Жұртты жеген жігітте күй болмайды, шабақ жеген шортанда ми болмайды» деген нақыл қатаң ескертеді.
Отбасылық жарасым және елге үлгі болу
Шаңырақтағы сыйластық тек екі адамның арасындағы қатынас қана емес, ол айналаға, жалпы жұртқа үлгі боларлық тәрбие көзі. «Өз жарыңды жаттай күт, жат көрсін де түңілсін; бір-біріңді қадір тұт, жұрт үлгі алсын, үңілсін» деген өсиет отбасындағы өзара құрметтің сырт көз үшін де өнеге екенін еске салады. Шаңырақтың ішкі бекемдігі жат ниеттілердің сөзіне тосқауыл болып, көпшіліктің құрметін арттырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Жұртты жеген жігітте күй болмайды» мақалы нені меңзейді?
Бұл нақыл елдің, қауымның ақысын жеген, көпшілікті алдап күн көрген адамның түбінде оңбайтынын, оның өмірінде береке мен тыныштық болмайтынын аңғартады. Әділетсіз жиналған дәулеттің қадірі жоқ деген қатаң моральдық қағиданы бекітеді.
Неліктен мақалда «жұртқа қашқан бұзауды қайтару» мүмкін еместей көрінеді?
«Құдіретің келсе, жұртқа қашқан бұзауды қайтарып көр» деген сөз көпшіліктің ортасына сіңіп кеткен, жалпының қозғалысына ілескен процесті тоқтатудың қаншалықты қиын екенін көрсететін бейнелі тіркес. Мұндағы жұрт ұғымы үйірдің немесе қауымның үлкен қуатын білдіреді.
Адамның мәртебесі артқанда көпшіліктің көзқарасы қалай өзгереді?
«Мәртебең биік болса, жұрт алыстан көреді; жақының да, жатың да сәлем береді» деген мақал адам қоғамда белгілі бір дәрежеге жеткенде, оған алыс-жақынның бәрі ықылас танытып, назар салатынын көрсетеді. Бұл мәртебенің жауапкершілігі де, жұрт назарында болатыны да мол екенін аңғартады.
Түйін
Жұрт ұғымына қатысты мақал-мәтелдер жеке адамның жүріс-тұрысын реттеп, әлеумет алдындағы міндетті айқындайтын парасатты қағидаларға толы. Қауымнан оқшауланып өмір сүрудің мүмкін еместігін, ал көпшілікпен бірге болу әділдікті, сабыр мен парасатты талап ететінін бабалар сөзі әрдайым еске салып отырады.