Лифтіге кіргендегі қысқа ғана «қайырлы күн», әріптеске мессенджерден жазылған «сізді мазалап тұрған пәленше едім» деген хабарлама немесе дүкен кассасындағы «пакет керек емес» деген жауап — осының бәрі біздің күнделікті тілдік портретімізді құрайды. Тіл мәдениеті дегеніміз сахнадан сөз сөйлеу немесе көркем шығарма жазумен ғана шектелмейді. Оның шынайы сапасы таңертеңнен кешке дейін кездесетін осындай ұсақ-түйек тұрмыстық қарым-қатынаста танылады.
1. Тұрмыстық орта: сәлемдесу мен ризашылық білдіру
Көптеген қала тұрғындарының сөйлеу тіліне орыс тіліндегі бейтарап амандасу үлгілері калька болып еніп кеткен. Кез келген уақытта «қайырлы күн» немесе «жақсы күн» деп айту қазақы сөйлеу иіріміне жатпайды. Дәстүрлі қазақ тілінде амандасу — адамның жасына, мезгілге және кездесу жағдайына қарай өзгеріп отыратын тірі қарым-қатынас.
Жасы үлкенге немесе ресми ортада «Ассалаумағалейкүм!», құрдас пен танысқа «Сәлеметсіз бе!», «Армысыз!» деу жеткілікті. Таңертең «Қайырлы таң!», ал күн еңкейгенде «Кеш жарық!» тіркесі табиғи естіледі. Сондай-ақ «өтінемін» деген сөзді орысша «пожалуйста» сияқты әр сөйлемнің басына қоса берудің қажеті жоқ; қазақ тілінде бұл мағына етістіктің сыпайы райы арқылы («беріп жібересіз бе?», «айта аласыз ба?») оңай әрі жатық жеткізіледі.
2. Мессенджер мен қызметтік хат алмасу
Жұмыс барысындағы жазысуларда қазақ тілінің құрылымын өзгертіп, орысша ойланып жазу жиі байқалады. Әсіресе мессенджердегі ресми хаттарда «Сізді алаңдатып тұрған мен едім» немесе «Сізге жазып жатқан…» деген бастамалар көптеп кездеседі. Мұндай оралымдар құлаққа жағымсыз әрі қазақы сөйлем құрылысына сай емес.
Іскерлік хатты біреуді «мазалағаныңыз» үшін кешірім сұраудан бастамаған абзал. Нақты, сыпайы және түсінікті сөйлеу әдебі хаттың мәнін бірден ашуды талап етеді. Мысалы, «Амансыз ба, Еркін мырза! Жоба есебіне қатысты сауалым бар еді» деген сөйлем ойды нақты білдіреді әрі уақытты үнемдейді.
3. Қоғамдық орындар мен қызмет көрсету саласы
Қоғамдық көлікте, дүкенде немесе емханада дұрыс сұрақ қоя білу — мәдениеттің басты белгісі. Автобуста «келесіде шығасыз ба?» деудің орнына «келесі аялдамадан түсесіз бе?» деген дұрыс, себебі жолаушы көліктен «шықпайды», «түседі». Сондай-ақ қызметкерге «маған мынаны істеп беріңізші» деп бұйыра сөйлеудің орнына, «мына анықтаманы ресімдеуге көмектесесіз бе?» деген орынды.
Дүкен кассасында жиі қолданылатын «пакет» сөзін төл «дорба» немесе «қалта» атауымен алмастыруға болады. Кассирге алғыс білдіргенде тек «рахмет» деп шектелмей, «Күніңіз сәтті өтсін!», «Еңбегіңіздің берекесін берсін!» тәрізді жағымды сөздер қосу күнделікті тілді жандандыра түседі.
Қате тіркес пен дұрыс баламасы: салыстырмалы көрсеткіш
Күнделікті сөйлеуде жиі кететін қателіктерді жүйелеп, олардың дұрыс нұсқасын жадыңызда сақтау үшін мына кестені назарға алыңыз:
- Қате: Мен сізді мазалап тұрмын / Менің атымнан кешірім өтінемін.Дұрыс: Бір сауалмен хабарласып тұр едім / Ыңғайсыздық тудырғаныма кешірім сұраймын.
- Қате: Сіз мені дұрыс естідіңіз бе? (калька)Дұрыс: Даусым жақсы естіліп тұр ма? / Сөзім түсінікті болды ма?
- Қате: Қайырлы күн, әріптестер! (кешкі уақытта жазылғанда)Дұрыс: Сәлеметсіздер ме, әріптестер! / Кеш жарық!
- Қате: Автобустан қай жерде шығасыз?Дұрыс: Қай аялдамадан түсесіз?
- Қате: Бұл туралы сөйлесудің қажеті жоқ болып табылады.Дұрыс: Бұл туралы сөйлесудің қажеті жоқ.
- Қате: Сұрақтар бар ма? (орысша «есть вопросы?» калькасы)Дұрыс: Сауалдарыңыз бар ма? / Түсініксіз тұстары қалды ма?
Сөйлеу дағдысын қалай қалыптастыруға болады?
Тіл тазалығы жаттығу арқылы келеді. Алдымен сөйлем құраған кезде орыс тіліндегі тіркесті сөзбе-сөз аударуды доғарып, қазақ тілінің ішкі логикасына сүйену маңызды. Ойды күрделі етіп, «болып табылады», «орын алды» сияқты кеңселік штамптармен ауырлатпай, етістіктің табиғи түрлерін көбірек қолданыңыз.
Күнделікті бір ғана жағымсыз тіркесті дұрыс баламасына ауыстырып отырсаңыз, санаулы айдың ішінде сөйлеу мәнеріңіз жеңіл әрі әуезді бола түседі. Тіл мәдениеті — үлкен мінберлерден емес, жақыныңызға, көршіңізге немесе кездейсоқ жолаушыға айтқан жылы да таза сөзіңізден басталады.