Жаһандану дәуірі шекараларды шартты ұғымға айналдырғанымен, ұлттық діл мен ғасырлар бойы қалыптасқан тұрмыстық ұстанымдарды жойған жоқ. Бір елде құрмет пен жылылықтың белгісі саналатын қарапайым қылық екінші бір топырақта дөрекілік, тіпті ауыр балағат ретінде қабылдануы мүмкін. Мәдениетаралық сауаттылық – бұл жай ғана шет тілін білу емес, өзге халықтың дүниетанымына, салт-санасына және коммуникациялық ерекшеліктеріне көрегендікпен, ішкі парасатпен қарау қабілеті. Күнделікті қарым-қатынаста түсініспеушіліктен сақтанып, кез келген ортада өзіңізді еркін әрі әдепті ұстау үшін белгілі бір әмбебап қағидаларды терең түсіну маңызды.
Сәлемдесу – кез келген адамдар арасындағы байланыстың іргетасы, алайда оның формасы әлемнің түкпір-түкпірінде сан түрлі болып келеді. Еуропа мен Солтүстік Америкада нық қол алысу сенімділік пен ашықтықты білдірсе, Жапонияда адамдар бір-біріне қол созбайды, керісінше иіліп тағзым ету арқылы шексіз ілтипат көрсетеді. Мұнда иілудің бұрышы мен ұзақтығы қарсы алдыңыздағы адамның жасына немесе қызметтік дәрежесіне тікелей байланысты болады. Ал Үндістанда екі алақанды кеуде тұсына қосып «Намасте» деп тіл қату – тәндік жанасусыз-ақ терең рухани сыйластықты білдірудің ең көркем үлгісі саналады.
Тәндік жанасу мен жеке кеңістік (проксемика) шекарасы да мәдениеттерге байланысты күрт өзгереді. Латын Америкасы мен Жерорта теңізі бойындағы халықтар үшін әңгімелесу кезінде бір-біріне тым жақын тұру, иықтан қағу немесе құшақтау – шынайы достық пен бауырмалдықтың көрінісі. Ал Скандинавия елдерінде немесе Германияда адамдар арасында кемінде бір қол созым (шамамен 1–1,5 метр) қашықтықтың сақталуы қатаң талап етіледі. Бұл кеңістікті бұзып, сұхбаттасушыға тым таяп бару агрессия немесе орынсыз жақынсыну ретінде бағаланып, адамды ыңғайсыз жағдайға қалдырады.
Дене тілі мен бейвербалды белгілер де қауіпті тұзақтарға толы, өйткені бірдей қимыл мүлдем қарама-қарсы мағына беруі мүмкін. Мысалы, бас бармақты жоғары көтеру Батыс әлемінде «керемет», «бәрі жақсы» деген мақұлдауды білдірсе, Таяу Шығыс пен Грекияның кейбір өңірлерінде бұл аса дөрекі, қорлайтын ым-ишара болып есептеледі. Сондай-ақ, бас бармақ пен сұқ саусақты түйістіріп көрсететін «ОК» белгісі Бразилия мен Түркияда ауыр тіл тигізумен пара-пар. Сол себепті жат мәдениет өкілімен сөйлескенде қолды ербеңдетпей, сабырлы қалпын сақтаған абзал.
Көзқарас қақтығысы – мәдениетаралық диалогтағы тағы бір нәзік тұс. АҚШ, Ұлыбритания және Қазақстан сияқты елдерде сұхбаттасушының көзіне тіке қарау – адалдықтың, зейін қойып тыңдаудың және ішкі сенімділіктің нышаны. Алайда, Оңтүстік-Шығыс Азияның бірқатар елдерінде және кейбір Африка тайпаларында үлкендердің немесе басшының көзіне тіке қарау бағынбаушылық, бетпақтық және әдепсіздік саналады. Мұндай мәдениеттерде көзді сәл төмен ұстау – кішіпейілділік пен шексіз ізеттіліктің көрінісі ретінде қабылданады.
Дастарқан мәдениеті мен тамақтану этикеті кез келген халықтың рухани ерекшелігін анық айқындайды. Қытай немесе Жапония асханасында ұсынылған кеспе немесе сорпаны сораптап, дыбыс шығара ішу астың дәмді болғанын және аспазға деген алғысты білдіреді. Батыс елдерінде дәл осы қылық көргенсіздіктің шыңы болып көрінер еді. Сонымен қатар, Оңтүстік Азия мен Араб елдерінде тамақты тек оң қолмен жеу салты бар, өйткені сол қол дәстүрлі түрде таза емес деп есептеледі. Мұны білмеу қонақжай иелердің көңіліне қаяу түсіруі мүмкін.
Сыйлық беру салты да ерекше қырағылықты қажет ететін үлкен өнер. Қытайда адамға ешқашан сағат сыйлауға болмайды, себебі қытай тілінде «сағат сыйлау» сөзі «жаназа шығару» немесе «өмірдің аяқталуы» деген ұғыммен үндес естіледі. Сондай-ақ Францияда үй иесіне қызыл раушан (құмарлықтың белгісі) немесе хризантема (тек қаралы рәсімдерге арналған гүл) апару үлкен қателік саналады. Кез келген сыйлықты таңдамас бұрын оның түсіне, санына және жергілікті танымдағы символдарына мән беру қажет.
Уақытқа деген көзқарас та әлем елдерін екі үлкен лагерьге бөледі: монохронды және полихронды мәдениеттер. Швейцария, Германия, Жапония секілді елдерде бір минутқа кешігу кәсіби жауапсыздық пен адамды сыйламау болып бағаланады; оларда уақыт – өлшеулі, бағалы ресурс. Ал Испанияда, Италияда немесе Араб елдерінде қарым-қатынас пен адам арасындағы байланыс қатаң кестеден әлдеқайда жоғары тұрады. Мұнда жиынның белгіленген уақыттан жарты сағат кеш басталуы қалыпты өмірлік ырғақ деп қабылданады, оған ашуланудың орнына осы ерекшелікті алдын ала ескеріп үйренген жөн.
Көпұлтты ортада жұмыс істейтін, шетелдік әріптестермен бірлескен жобалар атқаратын немесе саяхатқа жиі шығатын адам үшін мынадай практикалық қағидаларды ұстану ұсынылады:
- Бақылауды бірінші орынға қойыңыз: Бейтаныс ортаға түскенде бірден өз дағдыларыңызды тықпаламай, айналадағы адамдардың қалай сәлемдесетінін, арақашықтықты қалай сақтайтынын мұқият бақылап, соған сәйкес бейімделіңіз.
- Ым-ишараны барынша азайтыңыз: Өз еліңізде бейкүнә саналатын қол қимылдары өзге елде реніш туғызуы мүмкін болғандықтан, эмоцияңызды сабырлы сөзбен және жайлы мимикамен жеткізуге тырысыңыз.
- Қарапайым сөздерді жергілікті тілде үйреніңіз: Барған еліңіздің тілінде «сәлеметсіз бе», «рахмет», «кешіріңіз» деген бірнеше негізгі сөзді білу – сол мәдениетке деген зор құрметтің белгісі және адамдарды өзіңізге баурап алатын ең сенімді кілт.
- Этноцентризмнен арылыңыз: Өз салтыңызды жалғыз дұрыс норма деп санаудан аулақ болыңыз; өзгелердің әдет-ғұрпын «оғаш» немесе «жабайы» демей, оны тарихи-мәдени тамыры бар өзгеше көзқарас ретінде қабылдаңыз.
- Күмәндансаңыз, сыпайы түрде сұраңыз: Белгілі бір дәстүр немесе әдеп ережесі түсініксіз болса, жорамалдағаннан гөрі «Бұл жағдайда сіздердің дәстүрлеріңіз бойынша қалай әрекет еткенім дұрыс?» деп ілтипатпен анықтап алған әлдеқайда мәдениетті көрінеді.
Мәдениетаралық сауаттылық – бұл өз болмысыңнан бас тарту емес, керісінше, әлемнің сан қырлылығын қадірлей отырып, кез келген ортада түсіністік көпірін сала білу өнері. Әрбір ұлттың тұрмыс-тіршілігіне шынайы қызығушылық пен құрметпен қараған адам қай елде болсын жылы шырай мен шынайы ризашылыққа бөленеді.