Қазақ халқының ғасырлар бойы жинақтаған өмірлік тәжірибесі, дүниетанымы мен рухани құндылықтары мақал-мәтелдер арқылы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Ықшам да мағыналы бұл нақыл сөздер қоғамдық өмірдің барлық саласын — отансүйгіштіктен бастап, күнделікті тұрмыс пен еңбекке дейінгі кезеңді қамтиды.
Туған жер және Отан туралы
Елді сүю, туған өлкеге адал болу — дәстүрлі қазақ қоғамындағы ең жоғары қасиеттердің бірі ретінде саналған. Бұл тақырыптағы нақылдар туған өлкенің әр тасын қадірлеуге үндейді:
- Туған жерге туың тік.
- Отан оттан да ыстық.
- Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңде ұлтан бол.
- Ел іші – алтын бесік.
- Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас.
Еңбек пен кәсіп туралы
Маңдай термен келген несібе, адал кәсіп пен ерінбей әрекет ету тақырыбы мақалдардың ауқымды бөлігін құрайды. Еңбекқорлық жеке адамның да, тұтас қауымның да берекесін арттыратын негізгі күш ретінде суреттеледі:
- Еңбек түбі – береке, көптің түбі – мереке.
- Бейнет түбі – зейнет.
- Кәсіп, кәсіп түбі – нәсіп.
- Жалқаулық аздырады, еңбек оздырады.
- Еңбектің наны тәтті, жалқаудың жаны тәтті.
Ынтымақ пен бірлік хақында
Ауызбіршілік пен татулық — елдің амандығы мен тұтастығының кепілі. Бұл топтамада жеке-дара қалудың қауіптері мен көпшілікпен бірлесе қимылдаудың ұтымды тұстары анық көрсетіледі:
- Ырыс алды – ынтымақ.
- Бірлік болмай, тірлік болмас.
- Алтау ала болса, ауыздағы кетеді. Төртеу түгел болса, төбедегі келеді.
- Күш бірлікте.
- Бір жеңнен қол шығар, бір жағадан бас шығар.
Батырлық және елді қорғау
Ер-азаматтың намысы, табандылығы мен тәуекелшіл мінезі ел қорғаны болудың шарты ретінде дәріптеледі. Батырлық жай ғана күш көрсету емес, парасат пен ар-ұятты биік қоюмен ұштасады:
- Ерлік білекте емес, жүректе.
- Жүк ауырын нар көтереді, ел ауырын ер көтереді.
- Нар тәуекел – ер ісі.
- Ер бір рет өледі, қорқақ мың рет өледі.
- Ер намысы — ел намысы.
Ел, халық және адамдық қасиеттер
Қоғам ішіндегі сыйластық, кісілік келбет пен әдептілік нормалары халық даналығымен реттеліп отырған. Мұндай мақалдар өнегелі ұрпақ тәрбиелеуде басты бағдар қызметін атқарады:
- Атаңның баласы болма, адамның баласы бол.
- Әдептілік, ар-ұят – адамдықтың белгісі.
- Көп түкірсе – көл.
- Халық – қатесіз сыншы.
- Адамның күні адаммен.
Қазақ мақал-мәтелдері — халықтың ғасырлық тәжірибесін тұжырымдаған, сөз мәйегін жеткізетін баға жетпес мұра. Оларды орнымен қолдану тіл байлығын арттырып қана қоймай, ойды анық әрі салмақты жеткізуге көмектеседі.