Аңғырттық — адамның ниетіндегі жамандықтан емес, көбінесе сақтықтың, өмірлік тәжірибенің және терең білімнің кемшіндігінен туындайтын осалдық. Жаман ойдан ада, пейілі таза адам өзгелерді де өзіндей көріп, айналасына шексіз сенім артады. Алайда халық даналығы шектен шыққан аңғалдықты мақтамайды, керісінше оның адамға да, қоғамға да тигізер залалын өткір сөздермен ескертеді.
Аңғырттық пен аңқаулық туралы мақал-мәтелдер
Аңғырт адам – аңқау.
***
Аңқау елге арамза молда.
***
Аңқау адамға алдау оңай.
***
Аңқау кісіге арқан ұзын.
***
Аңқау балаға ақыл аз.
***
Ақымақтың ақылы – қысқа.
***
Ақымаққа ақыл айтпа.
***
Наданның күні қараң.
***
Наданның көзін ғылым ашар.
***
Наданмен дос болма.
Мақалдардың мән-мағынасы мен тәлімдік өзегі
Аңқаулық пен қулықтың арақатынасы
«Аңқау адамға алдау оңай» және «Аңқау кісіге арқан ұзын» деген сөздер сенгіш кісінің алдаушыға еріксіз жем болатынын айқындайды. Аңғырт жан сөздің астары мен әрекеттің түпкі мақсатын сараламайды, сондықтан оны жетекке алып, айтқанға көндіру оңайға соғады. Мұндай осалдық жеке адамның ғана емес, бүкіл бір әлеуметтік топтың басына қауіп төндіруі мүмкін. «Аңқау елге арамза молда» тіркесі сауаты төмен, көзі ашылмаған елдің ортасында пысықайлар мен жалған жанашырлардың еркін билеп-төстейтінін дәл бейнелейді.
Аңғырттықтың емі — білім мен парасат
Қазақ түсінігінде аңқаулық көбіне білімсіздікпен, яғни надандықпен сабақтас қарастырылады. Балалық аңғалдық ақылдың аздығынан туындаса, ересек адамның сенгіштігі парасат пен сауаттың кемдігінен арылмайды. Дүниені танымаған, өмірдің мәнін ұқпаған адам қараңғы түнекте қалғандай күй кешеді. Сол себепті «Наданның көзін ғылым ашар» деген түйін аңғырттықтан арылудың бірден-бір даңғыл жолы ғылым-білім алу, сананы тәрбиелеу екенін тайға таңба басқандай көрсетеді.
Ортаның әсері және ақылсыздықтан жирену
Адамның мінез-құлқы мен ойлау қабілетіне араласатын ортасы тікелей ықпал етеді. Сондықтан бабаларымыз «Наданмен дос болма» деп, ой-өрісі таяз, өмірге жауапсыз қарайтын жандармен жақын болудан сақтандырған. Өйткені ойсыз адам тек өзін ғана емес, қасындағы серігін де адастырады. Сонымен қатар «Ақымаққа ақыл айтпа» деген қағида сараптауға қабілетсіз, сөз қадірін білмейтін кісіге өсиет айтудың пайдасыз екенін ескертеді.
Бүгінгі замандағы сыни ойлау мен сақтық
Қазіргі ақпараттық дәуірде аңғырттық пен шектен тыс сенгіштік бұрынғыдан да үлкен қатерге айналды. Күн сайын түрлі қаржылық алаяқтықтар, жалған хабарламалар мен айла-шарғылар толассыз тарап жатқан ортада адамға қырағылық пен сыни пайым ауадай қажет. Мақалдарда айтылған «арқанның ұзын тасталуы» қазіргі алаяқтардың сенімге кіріп, уақыт созып, адамды тығырыққа тірейтін айласына дөп келеді. Демек, әрбір жаңа ақпаратты тексеру, сезімге емес, парасатқа жүгіну — қазіргі күннің де басты талабы.
Жиі қойылатын сұрақтар
Аңғырттық пен аңқаулық ұғымдары қалай үндеседі?
Бұл екі ұғым мағыналас: аңғырт адам жағдайды терең ойланбай, ішкі аңғалдығы мен абайсыздығынан қате қадам жасайды, ал аңқаулық оның сыртқы өмірдегі сенгіш, тез алданғыш бейнесін көрсетеді.
Неліктен аңғырт адам тез алданады?
Аңғырт адам өзгенің жасырын пиғылы мен қулығын байқамайды, күмәндануды және тексеруді білмейді. Сол себепті арам ниетті адамдар мұндай жандардың сенімін өз пайдасына оңай асырып кетеді.
Аңғырттықтан арылып, сақтықты қалай дамытуға болады?
Аңғырттықтың басты емі — үздіксіз білім алу, өмірлік тәжірибе жинақтау және сыни ойлауды қалыптастыру. Кез келген ақпарат пен уәдеге көзжұмбайлықпен сенбей, ақыл таразысына салу сақтықты арттырады.
Түйін
Ақкөңілдік пен таза пейіл — асыл қасиет, бірақ ол парасатты сақтықпен ұштаспаса, адамды өкінішке душар етуі мүмкін. Халық даналығы ізгіліктен бас тартуға емес, көкірек көзін ашып, надандық пен аңқаулықты ғылым мен ақыл арқылы жеңуге үндейді.