Оқымыстылық пен білім туралы халық даналығы
Адам баласы жинаған білім оның ішкі парасаты мен нақты ісінде көрініс таппаса, құрғақ мәлімет пен бос жаттандылық күйінде қалады. Қазақ дүниетанымында оқымыстылық тек көп парақ оқумен емес, үйренгенін зерделеп, айналасына пайда келтіре білу қабілетімен бағаланған. Нағыз оқымысты – кітаптағы сөзді өмірлік тәжірибемен сабақтастырып, қоғамға шамшырақ болған жан.
Жігіттің екі өнері бар: атқанда – жыққан, ашқанда – оқыған.
***
Көп оқыған білмейді, көп тоқыған біледі.
***
Көзге түсер ісің жоқ, көп оқыған адамсың; кітап артқан бір есек, түк білмейтін надансың.
***
Оқу – білім бұлағы, білім – өмір шырағы.
***
Алтын алма, білім ал.
***
Оқу инемен құдық қазғандай.
***
Оқымаған бір бала, оқыса екі бала.
***
Білімнің басы – бейнет, соңы – зейнет.
***
Кітап – алтын қазына.
Түсіндірме
Оқу мен тоқудың терең парқы. Халқымыз көзбен сүзіп оқып шығу мен оқығанды көңілге тоқудың аражігін айқын ажыратқан. Кез келген ақпаратты тұтыну оңай болғанымен, оның астарын ұғынып, пайымға айналдыру – мүлдем бөлек еңбек. Нағыз кемелдік кітап санында емес, сол білімнің адам мінезіне, парасатына сіңуінде жатыр.
Іссіз білімнің құнсыздығы. «Кітап артқан бір есек» сөзі – білімін халыққа пайда келтіруге бағыттамаған, жаттанды сөзі көп болғанымен нәтижелі ісі жоқ жандарға айтылған өткір сын. Білімді өмірдің сынағынан өткізіп, игілікке жаратпаса, ол тек бос мақтаныш пен надандықтың жаңа қырына айналады.
Табандылық пен қазына қадірі. Ғылым мен ілім жолы оңайшылықпен берілмейді, ол шыдам мен үздіксіз ізденісті талап етеді. Сондықтан бабаларымыз бұл жолды инемен құдық қазуға теңеп, бастапқы машақаттың түбі үлкен жеміс пен абыройға ұласатынын меңзеген. Ал рухани өсудің басты қайнары – кітап қазынасын бағалай білуде.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: Мақалдарда оқымысты адамның қоғамдағы басты қызметі қалай сипатталады?
Жауап: Халық ұғымында білімді жан қараңғыны сейілтер жарық, шамшырақ ретінде қабылданады. Оның негізгі миссиясы – өз бойындағы білімді жеке мүддесіне ғана емес, елдің санасын оятуға, ортасына бағыт-бағдар беруге жұмсау.
Сұрақ: Не себепті материалдық байлықтан гөрі білім алу артық қойылады?
Жауап: Алтын мен мал-мүлік түгесілуі немесе қолдан сусып кетуі мүмкін уақытша нәрсе, ал адамның жинаған білімі мен парасаты ешқашан жоғалмайтын, өмір бойы иесіне де, айналасына да қызмет ететін мәңгілік құндылық саналады.
Сұрақ: «Жігіттің екі өнері бар: атқанда – жыққан, ашқанда – оқыған» деген мақал ер азаматқа қандай талап жүктейді?
Жауап: Бұл сөз ер жігіттің бойында қайрат пен парасат қатар үйлесуі керектігін көрсетеді. Яғни, нағыз азамат тек білек күшіне ғана емес, кітап ашып білім жинайтын ой тереңдігіне де ие болуға тиіс.
Түйін
Қазақтың оқымыстылық пен білімге қатысты мақал-мәтелдері құрғақ ғылым қууды емес, рухани тұрғыдан пісіп-жетілуді насихаттайды. Ізденіс пен тәжірибені ұштастырған адам ғана нағыз білімнің зейнетін көріп, қоғамның тірегіне айнала алмақ.