Дәстүрлі көшпелі ортада төрт түліктің мінезі мен адамның болмысы қатар өріліп, тұрмыстық таным адамгершілік өлшеміне айналған. Соның бірі – түйенің мазасыз, шулы қалпын білдіретін «бақырауық» ұғымы. Халық даналығы бұл сөзді тек жануардың әдетіне ғана емес, байлыққа мастанған даңғойлыққа, арзан өктемдікке және жалғыздықтан жабыққан дәрменсіз көңіл-күйге балама ретінде қолданған.
Жылауық болса да баланың бары жақсы, бақырауық болса да түйенің бары жақсы.
***
Бақырауық демесең, бағалы көлік түйе ғой.
***
Жалғыз түйе бақырауық, жалғыз бала жылауық.
***
Жаман да болса өз ұлың өз малыңа ие ғой.
***
Жыланға түк біткен сайын қалтырауық болады, жаманға мал біткен сайын бақырауық болады.
Түсіндірме: Мақалдардың мән-мағынасы мен астары
Қолда барды қанағат тұту және кемшілікке төзу
«Бақырауық болса да түйенің бары жақсы», «бақырауық демесең, бағалы көлік түйе ғой» деген сөздер «жоқтан бар жақсы» қағидасын меңзейді. Түйенің даусы құлаққа жағымсыз, мазасыз көрінгенімен, оның тұрмыстағы пайдасы зор: жүк тасиды, көлік болады, сүт береді. Сол сияқты, баланың жылауық мінезі немесе өз ұлыңның кемшілігі болса да, оның өмірдегі орны мен берекесі бөлек. Бұл нақылдар адамды қолда бар игіліктің ұсақ-түйек кем-кетігіне қарап түңілмеуге, негізгі пайдасы мен құнын бағалай білуге тәрбиелейді.
Байлық пен биліктің арзан мінезді жанға әсері
«Жаманға мал біткен сайын бақырауық болады» деген тіркес – көргенсіздік пен даңғойлықтың айнасы. Ішкі парасаты таяз, тегі төмен адамның қолына кенеттен дүние не билік тисе, ол кішіпейілдік танытудың орнына өркөкіректеніп, айналасына өктемдік көрсетіп, дауыс көтере бастайды. Түйенің жөн-жосықсыз бақырғаны сияқты, мастанған адамның айқайы мен паңдығы да оның ішкі мәдениетінің жоқтығын, арзан болмысын әшкерелейді. Қазіргі қоғамда да кенет дәулеті асып немесе мансапқа жетіп, қарамағындағыларға жөнсіз айбар шегіп, даңғойланатындардың сипаты осыған саяды.
Жалғыздықтың табиғаты және қорғансыздық күйі
«Жалғыз түйе бақырауық, жалғыз бала жылауық» деген мақал жалғыздықтың ауыр салмағын ашады. Үйірінен, тобынан ажыраған түйе мазасы қашып, серік іздеп үнемі үн шығарады. Адам да көптен бөлініп, жеке қалғанда көңілі құлазып, шарасыз күй кешеді, мінезінде шағымдану мен мазасыздық көбейеді. Бұл ой әлеуметтік ортаның, туған-туыс пен жақындардың бірлігі қаншалықты маңызды екенін, оқшаулану адамның да, жан-жануардың да табиғатына қайшы екенін ұқтырады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Мақалдарда не себепті түйе мен баланың мінезі қатар салыстырылады?Түйе – көшпелі шаруашылықтың негізгі тірегі болса, бала – отбасының болашағы мен қуанышы. Екеуінің де мінезінде мазасыздық (бақыру немесе жылау) болғанымен, олардың отбасы мен шаңырақ үшін құндылығы еш кемімейді. Сондықтан бұл қатар қою шыдамдылық пен бағалай білуді меңзейді.
«Жаманға мал біткен сайын бақырауық болады» сөзі бүгінгі күнде қандай адамдарға қаратып айтылады?Мансапқа, билікке немесе мол қаржыға кенеттен қолы жетіп, кісілігін жоғалтқан, өзгелерге менмендікпен қарап, айқайлап сөйлейтін, ісінен гөрі бос мақтануы көп адамдардың мінезін сынауда қолданылады.
«Бақырауық» сөзі бұл контексте жағымсыз сипат па, әлде ескерту ме?Түйеге қатысты айтылғанда бұл табиғи кемшілікті кешіріммен қабылдау туралы ескерту болса, адамға қатысты қолданылғанда даңғойлық пен әдепсіздікті әшкерелейтін тікелей сыни баға болып табылады.
Кез келген жақсылықтың кемшілігімен қатар жүретінін сезіну, сондай-ақ қолға қонған байлық пен дәулетті көтере білу – адамның ішкі мәдениетінің басты таразысы. Арзан айқай мен мақтаннан гөрі, байсалды парасат пен қанағат қашанда құнды болмақ.