Қазақ тіліндегі «аяншақ» сөзі адамның әрі тәни әлсіздігін, әрі рухани-психологиялық қорғансыздығын бейнелейтін өзіндік сырлы ұғым. Тұрмыста көзі аурушаң, суық пен желге сезімтал, өзін қорғауға дәрменсіз жандарды осылай атаса, мінез өлшемінде жасқаншақтық пен шектен тыс тартыншақтықты меңзейді. Бабалар даналығы әлсіздік пен жалтақтықтың адам тағдырына тигізер кесірін сөз өрнегімен дәл дөп басып, қашанда ширақ, қайратты болуды мұрат тұтқан.
Аяншақ туралы мақал-мәтелдер
Аяншақ көзге шөп түседі.
***
Аяншақ көзге шөп түскіш.
***
Ескі бай аяншақ келер, Жаңа бай мақтаншақ келер.
Түсіндірме: Жасқаншақтық пен осалдықтың сабағы
«Аяншақ көзге шөп түседі» немесе оның нұсқасы ретінде айтылатын «Аяншақ көзге шөп түскіш» деген сөз тіркесі екі деңгейлі мағынаға ие. Оның тұрмыстық, тура қабатында көру мүшесі әлсіз, ашылып-жұмылуы қиын, жел мен шаңға төтеп бере алмайтын аурушаң көзге шөп-шаламның үйір келетіні айтылады. Табиғаттың бұл қарапайым заңдылығы адам мінезіне көшірілгенде терең психологиялық тәмсілге айналады.
Ауыспалы мәнінде бұл мақал кісінің жасқаншақтығы мен ынжықтығын сынға алады. Өз құқығын қорғай алмайтын, қорғансыз күйге түскен, тым ұялшақ кісіге өмірдің соққысы да, айналасындағылардың қиянаты да оңай тиеді. Демек, дәрменсіздік жамандықты тартып тұрады. Сондықтан ата-бабамыз ұрпағын әлсіз әрі босбелбеу болмай, қайраты мен жігерін шыңдауға тәрбиелеген.
Текті ұстамдылық пен өткінші мақтан
«Ескі бай аяншақ келер, Жаңа бай мақтаншақ келер» мақалы дәулет пен адамгершілік парасаттың арақатынасын тамаша ашып көрсетеді. Мұндағы «аяншақ» сөзі ұялшақтықтан гөрі артық көзге түсуден тартынатын, байлығын бұлдамайтын ұстамдылық пен биязылықты сипаттайды. Атадан бері дәулет көріп өскен, көргенді әулеттің өкілдері байлықты мақтаныш құралы санамай, барын сабырмен ұстайды.
Керісінше, дүниеге кенет қол жеткізген жаңа байлар даңғой, мақтаншақ келеді. Олар өткінші дәулетін жұрт алдында паш етуге, өзгені басып озуға құмар. Бұл нақыл текті сақтық пен салмақтылықты даңғаза мақтаннан әлдеқайда жоғары қояды.
Жиі қойылатын сауалдар
«Аяншақ көзге шөп түседі» мақалының негізгі тәрбиелік мәні неде?Бұл сөз адамның бойындағы жалтақтық пен қорғансыздықтың қауіп-қатер шақыратынын ескертеді. Ол кісіні өз-өзін қорғай білуге, шектен тыс тартыншақ болмай, ширақ әрі батыл қимылдауға үндейді.
«Ескі байдың» аяншақтығы кемшілік пе?Жоқ, бұл контексте аяншақтық текті ұстамдылық пен артық мақтанудан тартынуды, парасатты сабырлылықты білдіреді. Бұл — мақтаншақтыққа қарама-қарсы тұрған көргенді мінез көрінісі.
Аяншақтық ұғымы қазақ ұғымында қандай мағына береді?Ол екі қырынан көрінеді: біріншісі — дертке бейім, әлсіз әрі сезімтал күй, екіншісі — тым жасқаншақ, өз құқығын қорғай алмайтын ынжықтық немесе жағымды мағынасында астамшылықтан сақтанатын кішіпейілділік.
Түйін
Аяншақ туралы мақалдар адам бойындағы нәзік қатпарларды дәл көрсететін рухани бағдаршам іспетті. Олар бір жағынан ынжықтық пен жасқаншақтықтан арылып, өмір соққысына төтеп беруге шақырса, екінші жағынан жетістікке жеткенде астамсымай, текті әрі қарапайым болуды үйретеді.