Көкірек туралы мақал-мәтелдер: ішкі парасат пен тәкаппарлықтың өлшемі
Қазақ ұғымындағы «көкірек» сөзі адам болмысының бір-біріне қарама-қайшы екі қырын қатар сипаттайды. Бір жағынан, ол — адамның ішкі рухани кеңістігі, парасаты мен көкірек көзі ояу парасаттылығы. Екінші қырынан қарағанда — мақтаншақтық, менмендік пен өзімшілдіктің таңбасы. Бабалар сөзі адамды бос мақтаннан сақтандырып, ішкі байлықты ту етуге бағыттайды.
Көкірек туралы мақал-мәтелдер жинағы
Көкірек ауру күле өлер.
***
Айқай, көкірек! Не демейді сұм жүрек.
***
Бек алдында иіліп, көкірегін басқан қолдан, Темір илеген білек мың есе артық.
***
Көр көкірек жігіттен, Ер көкірек егде артық.
***
Көргенсіз бала — көкірек, Өнерсіз бала — өкірек.
***
Ойсыздың бәрі өркөкірек.
***
Байды өркөкіректік өлтірер.
***
Көкіректе ақыл болмаса, Көз—шалбардың жыртығы.
Түсіндірме: Мақалдардың мән-мағынасы
1. Рухани көз бен парасат кеңістігі
Халық танымында адамның шын көруі сыртқы көзге емес, ішкі көкірек сәулесіне тікелей байланысты. «Көкіректе ақыл болмаса, Көз—шалбардың жыртығы» деген қағида надандықтың көзді соқыр ететінін, санада саңылау болмаса, сыртқы көрудің еш қайраны жоқ екенін айқын көрсетеді. Сол сияқты, жастығына қарамастан ішкі дүниесі қараңғы («көр көкірек») болғаннан гөрі, жасы үлкен болса да рухы биік, парасатты («ер көкірек») қарияның қадірі әлдеқайда артық саналады.
2. Өркөкіректік пен менмендіктің зардабы
«Ойсыздың бәрі өркөкірек», «Байды өркөкіректік өлтірер» деген тұжырымдар тәкаппарлықтың түбі ақылдың аздығы мен тоқтықты көтере алмаудан шығатынын білдіреді. Тұщымды ойы жоқ, білімі таяз жан кеудесін көтеріп мақтанады, ал дәулетіне мастанған адам өзгені менсінбей, түбінде өз сорын өзі табады. Көкіректі кернеген сырқатты да, бос мақтанды да қазақ ем қонбайтын қауіпті кеселге балаған.
3. Ар-намыс пен тәрбие сабағы
Өркөкіректік — тәрбиеден кем қалған, жөн-жосықты білмейтін көргенсіздіктен өрбитін қасиет («Көргенсіз бала — көкірек»). Сонымен қатар халық намысты жағымпаздықтан жоғары қойған: билеуші алдында қолын көкірегіне басып, құрдай жорғалаған жарамсақтықтан гөрі, қара тер төгіп темір илеген адал еңбек мың есе абыройлы саналған.
Жиі қойылатын сұрақтар
«Көкіректе ақыл болмаса, көз — шалбардың жыртығы» деген нақыл нені білдіреді?Бұл сөз адамның физиологиялық көруінен гөрі, ақыл-парасаты мен рухани түйсігі аса маңызды екенін білдіреді. Егер сана таяз, көкірек саңылаусыз болса, сыртқы екі көз адамды надандықтан құтқара алмайды және ешқандай мәнге ие болмайды.
«Бек алдында иіліп, көкірегін басқан қолдан…» мақалының басты өсиеті қандай?Бұл мақал жағымпаздық пен абыройлы адал еңбекті қатар қойып салыстырады. Бай-манапқа жарамсақтанып, көкірегін қысып тағзым етуден гөрі, өз маңдай терімен, қара жұмыспен нанын табу намысты әрі қадірлі екенін үйретеді.
Не себепті «Көргенсіз бала — көкірек» деп айтылған?Өйткені отбасында дұрыс тәрбие көрмеген, кішіпейілдік пен үлкенге құрметті сезінбеген бала бойын даңғойлық пен менмендік тез билеп алады. Тәрбиесіздіктің сыртқы көрінісі — өркөкіректік.
Түйін
Қазақ мақалдары көкіректі бос мақтан мен тәкаппарлықтың құралы етуден сақтандырып, оны ақыл мен ардың, парасат пен кішіпейілділіктің ошағы ретінде ұстауға шақырады. Кеудесін соққан даңғойдан гөрі көкірегінде шырағы бар жан әрдайым сыйлы болмақ.