Көшпелі тұрмыста жүйріктік пен шапшаңдық адамның да, мініс көлігінің де басты құндылығы саналған. Ал «шабан» сөзі тікелей мағынасында аяңы баяу, жүрісі өнбейтін малды білдірсе, ауыспалы мағынасында бойкүйездікті, енжарлық пен жігерсіздікті таңбалайтын ұғымға айналды. Бабалар сөзіндегі бұл ұғым уақытты бағаламаудың, іске құлықсыз қараудың және көштен қалудың салдары қандай болатынын дәл әрі өткір көрсетеді.
Шабан жайындағы халық нақылдары
Тартып үзген шабанның ісі, өткізіп қуған жаманның ісі.
***
Ымыраны бұзбақ — жаманның ісі, қатарды бұзбақ — шабанның ісі.
***
Кедейдің келді заманы, бәйгеден келді шабаны.
***
Шабан үйрек бұрын ұшар.
***
Айтқызған – жаманның ісі, қамшылатқан – шабанның ісі.
***
Шабандоздың қолы қатты, тақымы тас.
***
Көсенің қарығаны білінбейді, шабанның арығаны білінбейді.
***
Шабанға мініп жылағанша, Асауға мініп құла.
Түсіндірме: Мақалдардың мағыналық жіктелісі
Сылбырлық пен енжарлықтың салдары
Қазақ түсінігінде шабандық тек қимылдың баяулығы емес, ішкі жауапкершіліктің жоқтығы ретінде бағаланады. «Айтқызған – жаманның ісі, қамшылатқан – шабанның ісі» деген нақыл өзіне жүктелген міндетті үнемі түртпектеумен, қадағалаумен ғана орындайтын енжар адамның бейнесін әшкерелейді. Есті адам істі ишарадан ұғып, өздігінен тындырса, шабан мінезді кісіні үнемі қамшылап, мәжбүрлеп отыру қажет болады. Ал «Тартып үзген шабанның ісі, өткізіп қуған жаманның ісі» деген сөз шабандықтың епсіздікке ұласатынын, дер кезінде қимылдамаған жанның соңында шарасыз күйде істі бүлдіріп тынатынын айғақтайды. Сонымен қатар «Ымыраны бұзбақ — жаманның ісі, қатарды бұзбақ — шабанның ісі» нақылы ортақ істегі үйлесімді бір адамның сылбырлығы бұзатынын, топтың қарқынын бәсеңдететінін меңзейді.
Тәуекелшілдік пен намыстың биіктігі
«Шабанға мініп жылағанша, Асауға мініп құла» деген мәтел – ерік-жігер мен қайсарлықтың нағыз ұраны. Мұнда мардымсыз, болашағы жоқ тірлікке көніп, өмір бойы қорлықта күн кешкенше, үлкен мақсатқа тәуекел етіп, биік белестерге ұмтылудың артықшылығы айтылады. Тіпті үлкен істе сүрініп, асаудан құлағанның өзі шабанның үстіндегі дәрменсіз көз жасынан әлдеқайда қадірлі әрі намысты саналады. «Шабан үйрек бұрын ұшар» деген мақалдың астарында да терең мән бар: қимылы ауыр, әлжуаз жан топтан қалып қоймас үшін ерте қамданады, алайда бұл кейде орынсыз әбігерлік пен ретсіз асығыстықты кекесінмен білдіру үшін де айтылады.
Ұғымдар аражігі: «Шабан» мен «шабандоз»
«Шабан» мен «шабандоз» түбірлес естілгенімен, олардың мән-мағынасы бір-біріне қарама-қайшы. «Шабандоздың қолы қатты, тақымы тас» деген нақыл ат құлағында ойнаған, ер-тоқымға мығым, қайратты да шебер шабандозды сипаттайды. Мұндағы шабандоз – жылдамдық пен ерлікті тізгіндеген батыл тұлға. Ал шабан – күш-жігері тасымаған, шалыс басатын марғаулықтың сипаты. «Көсенің қарығаны білінбейді, шабанның арығаны білінбейді» және «Кедейдің келді заманы, бәйгеден келді шабаны» деген сөздер де осы шабандықтың сыртқы бітімі мен күтпеген жағдайлардағы ерекшелігін көркем суреттейді.
Жиі қойылатын сұрақтар
1. «Шабанға мініп жылағанша, Асауға мініп құла» мақалы қандай өмірлік ұстанымды білдіреді?Бұл нақыл адамды батылдыққа, биік амбиция мен табандылыққа шақырады. Мағынасыз, баяу, дамуы жоқ істе күйініп жүргенше, үлкен іске басыңды тігіп тәуекел етуді насихаттайды. Қиындықты бастан кешіріп жеңілудің өзі – енжар болып артта қалғаннан әлдеқайда абыройлы саналады.
2. Шабан сөзі тек атқа ғана қатысты айтыла ма?Тұрмыста жүрісі шабан атқа қаратылып айтылғанымен, ауыспалы түрде бұл сөз адамның бойындағы енжарлықты, сылбырлықты, іске икемсіздік пен жауапкершіліктен қашатын марғау мінезді бейнелеу үшін кеңінен қолданылады.
3. «Шабан үйрек бұрын ұшар» мақалының екіұшты мағынасы неде?Бір қырынан алғанда, бұл – ебі аз немесе әлсіз жанның қауіпті ерте сезіп, сақтықпен алдын ала әрекет етуі. Екінші қырынан, топқа ілесе алмайтынын біліп, уақытынан бұрын ретсіз байбалам салып, асығыстық танытатын орашолақ қимылды сынау болып табылады.
4. Шабан мен шабандоз сөздерінің айырмашылығы қандай?Шабан – баяулықты, бойкүйездікті білдіретін сын есім. Ал шабандоз – жүйрік атты тізгіндеп, бәйгеде бақ сынайтын, тақымы берік, епті әрі батыл шабандоз адамды білдіретін кәсіби атау.
Түйін
Қазақ мақал-мәтелдеріндегі шабан ұғымы адам баласын қашанда ширақ болуға, мүмкіндікті дер кезінде ұстап қалуға үндейді. Сылбырлық жүрген жерде қатардың бұзылуы, істің берекесі кетуі заңдылық. Сондықтан бабалар өсиеті кез келген ортада түртпектеуді күтпей, өз міндетіне сергек, тәуекелге бел буа білетін қайсар мінез қалыптастыруға тәрбиелейді.
SEO ақпараты:
Title: Шабан туралы мақал-мәтелдер: мәні мен түсіндірмесі
Description: Шабан туралы қазақ халық мақал-мәтелдері, олардың тәрбиелік астары, сылбырлық пен шапшаңдық туралы ойлар мен толық түсіндірмелері.
Focus Keyphrase: шабан туралы мақал-мәтелдер
Short Description: Шабан сөзінің астары, сылбырлықты сынайтын халық мақал-мәтелдері мен олардың мағыналық жіктемесі.