Дәстүрлі қазақ қоғамында жеке-дара билік жүргізуден гөрі, ортақ мәміле мен көпшілік талқысы қашанда жоғары тұрған. Ел тағдырына қатысты түйткілдер билер кеңесінде, ақсақалдар алқасында сараланып, «дала демократиясының» озық үлгісіне айналды. Бабаларымыз бірлескен ақылдың, ашық пікір алмасудың мемлекет тұтастығы мен әлеуметтік әділдіктің басты тірегі екенін терең түсінген. Мұндай салиқалы ұстаным мен ғасырлар сынынан өткен парасат халық мақалдарында айқын көрініс тапқан.
Кеңес және ақылдасу туралы халық мақалдары
Кеңеспен пішкен тон келте болмас.
***
Кеңеспен кескен қол ауырмас.
***
Кеңесті жерде кемдік жоқ, кеңессіз жерде теңдік жоқ.
***
Кең киім тозбайды, кеңесті ел азбайды.
***
Кеңес қылған ел азбас, кеңінен пішкен тон тозбас.
***
Кеңесті ел – кемімес.
***
Кемеңгер кеңес таппай қоймас, кері кеткен кейіншектеп болмас.
***
Омыртқаңмен ойлас, қабырғаңмен кеңес.
***
Жүйрік бестіден шығар, кеңес келбеттіден шығар.
***
Жаманмен егескенше, жақсымен кеңес.
Ортақ шешімнің сапасы және ел бірлігі
Түсіндірме: Жоғарыдағы нақылдардың бір шоғыры ортақ шешім қабылдаудың нәтижелілігіне арналған. «Кеңеспен пішкен тон келте болмас» немесе «Кеңеспен кескен қол ауырмас» деген сөздер ұжым болып ойласып жасалған істе қателік пен өкініштің болмайтынын аңғартады. Барлық тарап келісіп қабылдаған шешім әділ әрі салмақты келеді. Сол себепті кеңесе білген жұрт берекесінен айырылмайды, қоғамда теңдік пен әділдік салтанат құрады.
Ақыл қосар серік таңдау және жақынға сүйену
Түсіндірме: Халық даналығы кез келген адаммен емес, парасатты тұлғалармен ақылдасуға үндейді. «Жаманмен егескенше, жақсымен кеңес» қағидасы дау-дамайға уақыт шығындамай, салиқалы жандармен пікірлесудің ұтымдылығын көрсетеді. Ал «Омыртқаңмен ойлас, қабырғаңмен кеңес» өсиеті ең алдымен өз қаныңнан жаралған, адал ниетті жақындарыңның ақылына жүгінудің маңыздылығын бейнелі түрде баяндайды.
Қазіргі қоғамдағы өзектілігі
Бұл мақалдар бүгінгі күннің сұранысына да толық жауап береді. Қазіргі басқару ісінде, отбасындағы сыйластықта және ұжымдық жұмыста (тимбилдингте) жеке менмендіктен арылып, ортақ талқылау жүргізу – табыстың басты кепілі. Біржақты бұйрық емес, жан-жақты кеңес арқылы шешім қабылдайтын басшы өз тобын тығырықтан алып шығады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Сұрақ: «Кеңеспен кескен қол ауырмас» деген мақалдың мәні неде?
Жауап: Бұл нақыл бірлесіп, көпшілікпен ақылдасып қабылданған шешімнің салдары ешкімге ауыртпалық немесе өкініш әкелмейтінін білдіреді. Тіпті қатал не күрделі қадам жасалса да, ортақ мәміле болғандықтан, наразылық пен өкпе-реніш туындамайды.
Сұрақ: «Жаманмен егескенше, жақсымен кеңес» нақылы қандай қағиданы ұсынады?
Жауап: Бос тартыс пен пайдасыз егеске бас қатырмай, уақытты ақылды әрі ізгі адамдармен ой бөлісуге жұмсау керектігін ескертеді. Жақсының кеңесі адамды алға жетелейді, ал егес тек берекені қашырады.
Сұрақ: «Кемеңгер кеңес таппай қоймас» сөзі көшбасшылыққа қалай қатысты?
Жауап: Шынайы кемеңгер басшы ешқашан тоқырауға түспейді, кез келген тығырықтан шығар дұрыс жолды, оңтайлы ақыл-кеңесті таба біледі. Бұл – парасаттылық пен көрегендіктің басты белгісі.
Түйін
Кеңесу – әлсіздіктің емес, керісінше, даналық пен кемелдіктің нышаны. Өзгелердің пікірін ескеріп, ақыл таразысына салған адам мен ұжым қашанда өз мақсатына сүрінбей жетеді.