Қазына жайлы мақалдар: Шынайы құндылық пен байлық ұғымы
Көшпелі қазақ дүниетанымында «қазына» сөзі тек сандыққа басылған алтын-күміспен немесе мүлікпен шектелмеген. Бабаларымыз адамның ақыл-парасатын, берекелі қара жерді, өнегелі ақсақалды, тату шаңырақты және адал еңбекті өлшеусіз қазына деп бағалаған. Аталған нақылдар өмірлік бағдар мен шынайы құндылықтардың аражігін ажыратып көрсетеді.
Қазына туралы халық мақалдары
Келісті келбет ерде бар, қымбатты қазына жерде бар.
***
Ақыл – дария, алсаң да таусылмайды; жер – қазына, саусаң да таусылмайды.
***
Сөз қуғанға бәле жолығады, жол қуғанға қазына жолығады.
***
Сөз қуған бәлеге жолығар, шаруа қуған қазынаға жолығар.
***
Өсетін елдің қарты қазына болар, өспейтін елдің қарты қазымыр болар.
***
Ит жеті қазынаның бірі.
***
Ермек қуған бәлеге жолығады, еңбек қуған қазынаға жолығады.
***
Қазынасын қарақшыға күзеттірді.
***
Қатын оңса — қазына, оңбаса — қаза.
Түсіндірме: Мақалдардың тағылымы мен мәні
Жер мен еңбек – таусылмас береке көзі
Қазақ мақалдарында жер қойнауы ең басты материалдық әрі өмірлік тірек ретінде дәріптеледі. Ол ақыл-парасат секілді шексіз, сарқылмайтын игілік ретінде сипатталады. Алайда бұл байлық текке берілмейді: кім бос ермекке салынбай, шаруасын күйттеп, адал тер төксе, соған ғана қазынаның есігі ашылады. Жол жүріп ізденген, нақты іске ұмтылған жан ғана нәтижеге қол жеткізеді.
Әулет тыныштығы мен қарттар өнегесі
Қоғам мен шаңырақтың ішкі байлығы адамдардың парасатымен өлшенеді. Жастары үлкенін ардақтап, тәжірибесіне сүйенген жұрттың ақсақалдары ақылдың кенішіне – ел қазынасына айналады. Дәл сол сияқты, түтін түтеткен адал жардың орны да ерекше: түсінігі мол жар отбасын ырысқа бөлесе, сәтсіз таңдау үйдің құтын қашырады.
Аңғалдық пен қырағылықтың арасы
«Қазынасын қарақшыға күзеттірді» деген нақыл өмірлік сақтыққа шақырады. Қолда бар құндылықты, сенімді немесе аманатты жауапсыз әрі ниеті бұрыс адамға тапсыру – үлкен қатер. Мұнда жинаған байлықты қорғай білу де үлкен парасаттылықты талап ететіні аңғарылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Неліктен итті жеті қазынаның біріне қосқан?
Көшпелі тұрмыста ит – малды қасқырдан қоритын сенімді күзетші әрі аңшылық пен саятшылықта таптырмас серік болған. Оның адалдығы мен пайдасы адамның амандығы мен дәулетін сақтауға тікелей септігін тигізгендіктен, ерекше қадірленген.
«Ермек қуған бәлеге жолығады, еңбек қуған қазынаға жолығады» мақалының басты өсиеті не?
Бұл жерде уақытты құр босқа өткізу мен саналы әрекет қарама-қайшы қойылған. Мақсатсыз ермек пен көңіл көтеру адамды тығырыққа тірейді, ал адал еңбек пен табандылық нағыз тұрақты игілікке жеткізеді.
«Қатын оңса — қазына, оңбаса — қаза» деген сөз отбасы құндылығын қалай сипаттайды?
Мақал шаңырақтағы жарасым мен тыныштықтың негізі жардың парасаты мен мінезінде жатқанын меңзейді. Есті, парасатты жар ер-азаматтың тірегіне айналып, береке әкеледі, ал берекесіз орта адамның жігерін құм қылады.
«Қазынасын қарақшыға күзеттірді» нақылы қай кезде қолданылады?
Бұл сөз адам өзіне қас немесе сенімсіз біреуге маңызды ісін, мүлкін не сырын тапсырып, сан соғып қалған сәттерде астарлы сын немесе ескерту ретінде айтылады.
Түйін
Қазына туралы нақыл сөздер дүниенің өткінші екенін еске сала отырып, адамның өзінен кейін қалатын ізгілігін, ақыл-ойын және отбасылық берекесін бағалауға тәрбиелейді. Шынайы байлық – қолға түскен алтын мен күмісте емес, адал еңбекте, ұлағатты ұрпақта және қадіріне жеткен туған жерде.