Бесіктен бауырын көтеріп, еңбектеу кезеңін артқа тастаған сәбидің тізерлеп барып тік тұруы, алғаш рет «қаз-қаз» басып тәй-тәй басуы — әрбір шаңырақ үшін сөзбен жеткізгісіз қуаныш. Қазақ дүниетанымында баланың аяғын нық басуы жай ғана физиологиялық құбылыс емес, оның тар бесік пен ана құшағының шеңберінен шығып, кең дүниенің топырағын өз табанымен сезінуі, яғни үлкен өмір сапарына жасаған алғашқы дербес тәуекелі ретінде бағаланған. Бабаларымыз бұл маңызды өтпелі кезеңді «тұсаукесер» дәстүрімен бекітіп, нәрестенің болашақ қадамына мән-мағына, ізгі тілек пен терең философия дарытқан.
«Ала жіпті аттама»: Тұсаудың түпкі этикалық мәні
Тұсаукесер рәсімінің басты атрибуты — екі түсті жіптен есілген арнайы ала жіп. Сырттай қарағанда қарапайым көрінетін осы өрімнің астарында тұтас бір халықтың моральдық-этикалық кодексі жатыр. Қазақ неліктен қызыл, жасыл немесе біртұтас ақ жіпті емес, дәл «ала жіпті» таңдады?
Ала жіп — ақ пен қараның, жарық пен көлеңкенің, жақсылық пен жамандықтың, тіршіліктегі қуаныш пен сынақтың қатар өрілуі. Өмір тек біркелкі ақ түстен тұрмайды, адам баласының жолында түрлі бұралаңдар мен арбаулар кездеседі. Ала жіптің күрмеуін кесу арқылы ата-ана сәбиінің осы екі дүниенің аражігін ажырата білуін тілейді. Ең бастысы, мұнда көшпелілердің басты адами қағидасы — «Өмірде ешкімнің ала жібін аттама!» деген өсиеті жатыр. «Біреудің ала жібін аттамау» — өзгенің мүлкіне көз сүзбеу, қиянат жасамау, адалдық сертін бұзбау деген ұғымды білдіреді. Сәбидің тұсауы осы ниетпен кесіліп, бала санасына адалдықтың алғашқы рухани вакцинасы егіледі.
«Қаз-қаз балам, қаз балам,Қадамыңа жаз балам.Күрмеуіңді шешейін,Тұсауыңды кесейін.Өмір бойы сүрінбей,Тура жолмен кез, балам!»
Ала жіптен бөлек: Көк шөп пен тоқ ішек не үшін қолданылған?
Тұсаукесер тек ала жіппен ғана шектелмеген. Жергілікті этнографиялық дәстүрге және ата-ананың ниет-тілегіне қарай баланың аяғын көк шөппен немесе жылқының, қойдың тоқ ішегімен де тұсаған. Мұның әрқайсысының өзіндік танымдық нышаны бар:
- Көк шөппен тұсау: Жаңа шыққан көкмайса шөпті жұлып алып, баланың аяғын байлаған. Бұл — сәби көктемдей жайқалсын, өсіп-өнсін, жапырағын жайған бәйтеректей ұрпақты болып, тамыры тереңге кетсін деген өсім мен көркею нышаны. Көшпелі қауым үшін көк шөп — тіршіліктің жаңаруы мен молшылықтың көзі болған.
- Тоқ ішекпен тұсау: Малдың майлы, тазартылған тоқ ішегін қолдану — баламның өмірі тоқ, дәулетті болсын, қарны ашпасын, ырыс-несібесі үзілмесін деген пәлсапаны білдіреді. «Ішегі майлы, көңілі жайлы болсын» деген тілекпен тұрмысы түзу, мырза, жомарт азамат болсын деп ырымдаған.
Тұсау кесетін адамды қалай таңдайды?
Қазақ салтында тұсау кесу құрметі кез келген адамға бұйыра бермеген. Халық түсінігінде тұсау кескен адамның мінезі, жүріс-тұрысы, тіпті тағдыр-талайы мен энергетикасы балаға тікелей дариды деген мызғымас сенім болған («жұғысты болсын» қағидасы). Сондықтан бұл жауапты міндетке мынадай қасиеттері бар тұлғалар іріктелген:
- Аяғы жеңіл әрі шапшаң: Жүрген жеріне береке кіргізетін, іске пысық, қимылы тез, алыс сапарлардан олжалы оралатын аяғы жеңіл адамдар таңдалған. Бала да соған тартып, жүйрік әрі ширақ болсын деген ниет.
- Елге сыйлы, абыройлы тұлғалар: Сөзі өтімді шешендер, батырлар, дастарқаны жиылмаған ақкөңіл аналар мен өнегелі ұстаздар. Олардың өмір жолы балаға темірқазық болады деп сенген.
- Дені сау, мінезі жайлы адамдар: Көркем мінезді, оптимист, жаны таза жандар тұсау кесуге лайық саналған.
Кімдерге тұсау кескізбеген? Дәстүр бойынша тұрмысында ауыр қайғы көрген, бағы ашылмаған, мінезі шәлкес, шабан әрі сүріншек адамдарға баланың аяғын кескізбеуге тырысқан. Бұл — кемсіту емес, тек бала болашағын ырым мен жақсы энергиямен қоршаудың қазақы тәсілі.
Қайшы мен пышақ: Құрал таңдаудағы мән
Тұсауды кесуге қолданылатын құралдың да өз сыры бар. Әдетте тұсауды қайшымен немесе өткір пышақпен кеседі, бұл көбіне баланың жынысына және оған тіленген болашақ бейнеге байланысты болған:
Қайшы көбінесе қыз балалардың тұсауын кескенде немесе бала шебер, өнерлі болсын дегенде қолданылған. Қайшы — ісмерліктің, ою-өрнек сызудың, ұқыптылық пен нәзік шеберліктің нышаны. Ал өткір пышақ негізінен ұл баланың тұсауын кескенде пайдаланылған. Қыннан шыққан өткір пышақ — батылдықтың, турашылдықтың, қайсарлық пен кесіп айтар әділдіктің символы. Кейде «пышақтай өткір болсын, жолындағы қиындықтарды бірден қиып өтсін» деп ырымдаған.
Ақ жол және зат таңдау: Салт пен заман үндестігі
Тұсауы кесілген бүлдіршінге ақ матадан (немесе ақ киізден) жасалған «Ақ жол» төселіп, соңында түрлі заттар қойылады. Дәстүрлі нұсқада кітап (білім мен ғылым), қамшы (билік пен ерлік), домбыра (өнер мен руханият), ақша немесе құрт (байлық пен молшылық) қойылатын. Бала қай затқа бірінші қолын созса, оның болашақ бейімі сол бағытта өрбиді деп болжаған.
Бүгінде бұл үрдіске микрофон, стетоскоп, ұшақтың моделі секілді заманауи кәсіптік заттарды қосу әдетке айналды. Дәстүрдің жаңа заманмен үйлесуі — оның өміршеңдігінің белгісі. Дегенмен, салттың сыртқы сән-салтанаты мен ойын-сауығына ғана ден қоймай, оның негізгі мазмұнын — батаның қуатын, адам таңдаудағы ұқыптылықты және адалдық философиясын ұмытпаған абзал.
Түйін
Тұсаукесер — жай ғана жіп кесіп, дастарқан жаятын мерекелік той емес, ол — ұрпақ сабақтастығының, халықтық тәрбие мен адалдық сертінің мәйегі. Тұсауы адал ниетпен, абыройлы қолмен кесілген сәби тек денесімен қадам басып қана қоймайды; ол қазақтың ғасырлар бойы жинақтаған ізгілік, әділдік және адамгершілік атты ұлы бағдарына қарай бет түзейді. Балаңыздың алғашқы басқан қадамы нық, ал жүріп өтер өмір жолы ақ болсын!