Голливудтық блокбастерлер біздің санамызға б.з. 79 жылғы Помпей трагедиясын көз ілеспес жылдамдықпен болған апат ретінде бейнеледі: аяқ астынан жарылған тау, қаланы санаулы минуттарда жалмаған қызыл лава және аң-таң күйінде жан тапсырған мыңдаған адам. Алайда тарихи құжаттар мен заманауи вулканология бұл оқиғаның мүлде басқаша өрбігенін дәлелдейді.
Шындығында, Везувий алғаш түтіндеп, айналаны күл басқан сәттен бастап қала толықтай жермен-жексен болғанға дейін тұрғындардың қашып құтылуына кем дегенде 12–18 сағаты болды. Бұл — қаладан жаяу шығып, қауіпсіз аймаққа ұзап кетуге толық жететін уақыт. Олай болса, неге мыңдаған адам қалуды жөн көрді? Өркениеттің гүлденген шаһарын қақпанға айналдырған қандай күш?
«Бейбіт тау» иллюзиясы және жер сілкінісіне бой үйрету
Помпей тұрғындарының қаперсіз болуының бірінші себебі — геологиялық сауаттың жоқтығы еді. Римдіктердің сөздік қорында тіпті «жанартау» (вулкан) деген ұғым да болмаған. Олар Везувийді баурайында жайқалған жүзімдіктері мен зәйтүн ағаштары бар, өңірге береке сыйлап тұрған кәдімгі әсем тау деп білді. Везувийдің соңғы жойқын атқылауы оған дейін бірнеше ғасыр бұрын орын алғандықтан, ұрпақтар жадында оның қаупі мүлдем сақталмаған.
Оның үстіне, апат қарсаңында болған дүмпулер ешкімді таңғалдырмады. Кампания аймағында ұсақ жер сілкіністері жиі қайталанатын үйреншікті құбылыс болатын. Б.з. 62 жылы орын алған күшті жер сілкінісінен кейін помпейліктер бұзылған ғимараттары мен термаларын қалпына келтіріп үлгерген еді. Сондықтан 79 жылдың тамызында (кейбір соңғы зерттеулер бойынша қазанында) басталған дүркін-дүркін жерасты дүмпулерін қала халқы үйреншікті табиғат құбылысы ретінде қабылдап, мән бермеді.
Күндіз түскен түнек және үй ішіндегі қақпан
Апат күні шамамен түскі уақытта Везувийдің шыңы жарылып, аспанға биіктігі 30 шақырымнан асатын күл, газ бен тастан тұратын алып бағана көтерілді. Бұл сәтті Неаполь шығанағының қарсы бетінен бақылаған Кіші Плиний өзінің атақты хаттарында оны «итальяндық пиния ағашының пішініне ұқсас алып бұлт» деп сипаттайды.
Көп ұзамай қаланың үстіне ақ және сұр пемза (кеуекті жеңіл жанартаулық тас) мен ұсақ күл себезгілеп жауа бастады. Күннің көзі тас талқан бүркеніп, тапа-талтүсте қараңғы түнек орнады. Міне, осы сәтте адамдардың психологиялық бейсаналық реакциясы шешуші рөл атқарды: олар қаладан далаға қашудың орнына, табиғи пана іздеп өз үйлеріне тығылды.
Адамдар аспаннан түсіп жатқан тастардан бас сауғалап, есік-терезені нығыздап бекітті. Олар бұл сұрапыл ауа райы жай бір қатты дауыл сияқты басылар деп үміттенді. Алайда пемза мен күл тоқтаусыз сағатына 15–20 сантиметр қарқынмен жинала берді. Бірнеше сағат ішінде көшелердегі үйінділердің биіктігі метрлеп өсті, ғимараттардың есіктері сыртынан бітеліп қалды. Ал шатырлар ауыр жанартау жынысының салмағын көтере алмай, ішінде тығылып отырған жандардың үстіне опырылып ортасына түсті.
Мүлік пен мәртебе тұтқындары
Археологиялық қазба жұмыстары тағы бір қызық әлеуметтік фактіні анықтады: қаладан дер кезінде кетпегендердің елеулі бөлігі — құлдар мен бай патрицийлер. Бай азаматтар үйлеріндегі қымбат бағалы заттарын, алтын монеталары мен құнды қолжазбаларын жинап, таңдау жасай алмай уақыт жоғалтты. Ал қожайындары қашып үлгерген құлдар үй-жайды күзетуге қалдырылған болатын.
Осылайша, «бәрі өздігінен тынышталар» деген жалған сенім, үй-мүлікке деген байлану және қараңғы түнекте бағыт-бағдарды жоғалту қала тұрғындарының уақытын ұрлап, соңғы қашу мүмкіндігін жоққа шығарды.
Өлімнің шынайы себебі: Қызыл лава емес, пирокластикалық ағын
Ертесіне таңға жуық Везувий атқылауының ең сұмдық кезеңі басталды. Аспанға көтеріліп тұрған алып күл мен газ бағанасы ауырлық салмағына шыдамай, өз салмағынан төменге қарай құлады. Бұл — жанартаудың ең жойқын күші саналатын пирокластикалық ағындар еді.
Помпейге балқыған сұйық лава мүлдем жеткен жоқ. Оның орнына сағатына жүздеген шақырым жылдамдықпен ұшқан, температурасы 300-ден 500 градусқа дейін жететін улы газ, күл және тас бұлты лап қойды. Бұл тозақты толқын қалаға жеткен кезде, адамдардың аман қалуына ешқандай мүмкіндік қалмады:
- Ыстық соққы: Ауа температурасы лезде адам төзгісіз деңгейге көтерілгендіктен, өкпе бірден күйіп, адамдар бір-екі секунд ішінде термиялық шоктан қаза тапты.
- Күкірт газы: Тыныс алу жолдары күлмен бітеліп, уландырғыш газдан тұншығу процесі жүрді.
- Бұлшықет спазмы: Жоғары температура сүйек пен бұлшықетті лезде құрыстырып, мәйіттер «боксшының қорғаныс қалпында» қатып қалды.
XIX ғасырда археолог Джузеппе Фиорелли күл астында қалған қуыстарға сұйық гипс құю әдісін ойлап тапты. Нәтижесінде пайда болған сұлбалар — Голливуд ертегісі емес, соңғы сәтте баласын бауырына басқан ананың, бетін шапанымен қымтаған азаматтың, жан ұшыра бір-біріне қол созған ғашықтардың қас-қағым сәттегі жан түршігерлік шындығы еді.
Табиғат ескертуін елемеудің мәңгілік құны
Помпейдің трагедиясы — стихиялық апаттың ғана емес, адам санасындағы психологиялық инерцияның салдары. Табиғат өзінің жойқын соққысын жасардан бұрын жер сілкінісімен, көлшіктердің құрғауымен, таудан көтерілген алғашқы түтінмен бірнеше мәрте айқын ескерту жасаған еді. Алайда күнделікті тұрмыс мамыражайлығына әбден бой үйреткен адамзат қатерді соңына дейін байыптамады.
Бүгінде күл астынан аршылған көне шаһар тарихи ескерткіш қана емес, сонымен бірге табиғат тылсымын бағаламаудың және қауіптің алғашқы белгілерін елемеудің адам баласына қаншалықты қымбатқа түсетінін еске салатын қатал тағылым болып қала береді.