Ұлан-ғайыр Ұлы даланың қатал табиғи заңдылықтары аясында көшіп-қонған қауым үшін адам өмірінің ең нәзік, қорғансыз шағы — ананың босану сәті мен нәрестенің алғашқы қырық күні болатын. Қытымыр аяз бен аптап ыстықта, өркениеттік медицина әлі қалыптаспаған заманда өмір мен өлім арасындағы шекара тым жұқа еді. Көшпелі сарбаз сыртқы дұшпанға найза мен қалқан тоса алса да, көзге көрінбейтін дерт пен қара күштерге қарсы дәрменсіз еді. Дәл осы себепті далалықтар ана мен баланы тылсым қатерлерден қорғайтын, бойына күннің жылуы мен тіршіліктің өркендеуін сыйғызған адамнан тыс мейірім иесіне — Ұмай анаға шексіз сенді.
Түркілердің көк пен жер арасындағы рухани қалқаны
Көне түркі пантеонында Ұмай ана қарапайым ошақ басының рухы ғана емес, Тәңір мен Жер-Судан (Йдук Йер-Суб) кейінгі ең құдіретті, ғарыштық ауқымдағы әйел құдай ретінде қабылданды. Орхон-Енисей ескерткіштері Ұмайдың тек балаларды емес, бүтін бір мемлекеттің құтын қорғап тұрған қасиетін паш етеді.
Атап айтқанда, Күлтегін ескерткішіндегі «Ұмай тег өгім қатын құтына інім Күлтегін ер атанды» («Ұмай тектес шешем қатынның құтына інім Күлтегін ер атанды») деген жолдар билеуші аналарының дәрежесі тікелей Ұмай бейнесімен шендестірілгенін көрсетеді. Ал Тоныкөк бітіктасында көне түркі әскерінің жорық алдындағы рухани сүйеніші ретінде: «Тәңірі, Ұмай, Ыйық Жер-Су баса берді» деп жазылуы Ұмайдың тек нәресте жебеушісі ғана емес, елдік деңгейдегі жеңіс пен қайсарлықтың, ұрпақтың аман сақталуының кепілі болғандығын айғақтайды.
Семантикалық төркін: жатыр мен плацентаның мифологиялық сыры
Мифологиялық бейнелер ешқашан кездейсоқ пайда болмайды — олар тіршіліктің нақты биологиялық құбылыстарының рухани қорытылуынан туады. Көне түркі тілінің сөздіктеріне, соның ішінде Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегіне зер салсақ, «ұмай» сөзінің бастапқы түбірі ана жатырын, баланың қағанағын және нәрестенің жолдасын (плацента) білдіретінін көреміз.
Көшпелілер әйел ағзасында тоғыз ай бойы баланы қоректендіріп, қорғап жататын «жолдасты» жай ғана биологиялық қалдық емес, сәбидің о дүниелік алғашқы серігі, Ұмай ананың жердегі көрінісі ретінде қастерлеген. Жаңа туған нәрестенің жолдасын арнайы таза шүберекке орап, ешкім баспайтын таза жерге, көбіне ошақ маңына немесе төрге терең қазып көму дәстүрі осы нанымнан бастау алады. Бұл ғұрып арқылы көшпелілер баланың аналық қорғанышын мәңгілікке жер-ананың құшағына табыстап, Ұмайдың мейірімінен ажыратпауды көздеген.
Қазақ тұрмысындағы көріністер: бесік пен шілдехана сақтығы
Ұмай анаға деген тағзым қазақтың бала туу мен тәрбиелеуге қатысты әрбір салт-жорасында көрініс тапқан. Ең алдымен, анасы емшегін баланың аузына салғанда немесе сәбиді алғаш бесікке бөлегенде:
«Ұмай анам жарылқасын, балапаным ұйықтасын, менің қолым емес, Ұмай ананың қолы»,
— деп сыбырлау арқылы балаға келетін кез келген зиянды құдіретті тылсым күштің жұмсақ алақанымен тосуға тырысқан. Мұндағы басты ырымдар жүйесі мынадай нақты этнографиялық әрекеттерден тұрды:
- Бесікті аластау: Бесікке сәбиді салмас бұрын, оны аршамен, адыраспанмен немесе шырақпен «алас, алас, бәледен қалас» деп тазарту арқылы жаман пиғылды рухтар қуылып, орын Ұмайдың нұрына босатылған.
- Бесік сақтығы: Бесіктің бас жағына үкі қауырсынын қадау, жастықтың астына өткір пышақ немесе қайрақ тас қою дәстүрі — Ұмайдың отты, жарқын болмысының зұлымдыққа (албасты, қара басуға) қарсы тұратын қасиетін бейнелейді.
- Шілде күзету: Жаңа босанған ана мен сәби қырық күн бойы (шілдехана кезеңінде) ең қатерлі «өтпелі кезеңде» деп есептелген. Түнде жарықты сөндірмеу, босанатын үйге бейтаныс адамды кіргізбеу және әйелді жалғыз қалдырмау ережелері нәрестені жаман күштерден арашалап отырған Ұмайдың қамқорлығын бұзбаудың қамы еді.
Мифтердің түрленуі: Тәңірлік Ұмайдан Бибі Бәтимаға дейін
Қазақ даласында Ислам діні дендеп енген сайын, халықтың сан ғасырлық генетикалық жадында сақталған мифологиялық образдар жойылып кеткен жоқ, керісінше синкреттік сипат алып, жаңа діни қалыпқа бейімделді. Ұмай ананың жарылқаушы, емдеуші, ана мен сәбиді жебеуші миссиясы Мұхаммед пайғамбардың қызы Фатима мен немересі Зұһраның бейнесіне көшті.
Ел арасындағы емші-сынықшылар мен бала көтермеген әйелдерді емдейтін емшілер «Менің қолым емес, Бибі Бәтима, Бибі Зұһраның қолы» деп дем салғанда, исламдық қасиетті есімдердің астарында сол көне Ұмайдың мейірімге толы қолы тұрған еді. Дәстүрлі салттағы шаш қию, тұсау кесу, шілде суына күміс жүзік тастап шомылдыру секілді көне шамандық танымдар осылайша жаңа өркениеттік арнамен үйлесіп, қазақы руханияттың біртұтас өзегіне айналды.
Ұлттық санадағы өшпес архетип
Ұмай ана — көшпелі қазақтың тіршілік философиясындағы ең жылы, ең ізгі қайнар. Ол үрей мен қаталдыққа толы шексіз табиғат кеңістігінде адам баласына пана болған, шексіз аналық мейірім мен өміршеңдіктің мәңгілік символы. Бүгінгі таңда бесік тербеткен әрбір ананың көкейіндегі сабыр мен сәби күлкісінен шуақ іздеген әрбір ниеттің түбінде дала өркениетінің ең аяулы құндылығы — Ұмай бейнесі тірі рухани архетип ретінде өмір сүріп келеді.